Research Paper

Explaining Public Participation in Flood Risk Management in Golestan Province, Iran*

Gholamreza Khoshfar^*[1] , Dávid Lóránt Dénes[2]   , Shahrbanu Mirzakhani[3]

Extended Abstract

1. Introduction

Natural hazards, particularly floods, pose a significant threat to sustainable development in Iran, with Golestan Province experiencing 119 flood events over the past three decades. The April 2019 flood in the counties of Aqqala and Gomishan remains one of the country’s most devastating disasters, having submerged residential areas for 45 days and caused extensive damage. Despite the growing emphasis on participatory management, a review of the literature reveals a persistent gap: while domestic studies predominantly focus on structural engineering solutions, international research emphasizes the governance aspects. Although recent studies have begun to highlight the disconnect between technical approaches and social dimensions, empirical evidence regarding the determinants of public participation in the Aqqala and Gomishan regions remains limited.

Theoretically, this study conceptualizes local participation as spontaneous community action aimed at vulnerability reduction. It identifies social trust as the foundation of mutual cooperation, risk awareness as the cognitive perception of flood consequences, and satisfaction with both financial support and executive actions as critical institutional performance indicators. Building upon this theoretical framework, the primary aim of this research is to identify the social and psychological determinants of local community participation in flood risk management within the study area. Specifically, this study posits that public participation is driven by key factors, including social trust, risk awareness, satisfaction with government financial support, and satisfaction with the performance of executive agencies, with religious and cultural norms—specifically those rooted in the Turkmen community—acting as a potential moderating variable.

Building upon the theoretical literature regarding the role of social capital, risk perception, and institutional accountability, this study proposes four core hypotheses to explain participatory behavior:

H1: Social trust has a positive effect on participation.

H2: Risk awareness has a positive effect on participation.

H3: Satisfaction with government financial support has a positive effect on participation.

H4: Satisfaction with executive actions has a positive effect on participation.

H5: The logical basis of these hypotheses rests on the theoretical literature concerning the role of social capital, risk knowledge, and institutional perception in shaping participatory behavior.

2. Research Methodology

The present study was conducted using a qualitative approach and a directed content analysis method. Data were collected through semi-structured interviews with 28 residents of urban and rural areas in Aqqala and Gomishan. Participants included 17 men and 11 women, ranging in age from 24 to 59 years, with educational levels varying from illiterate to master's degree. Purposive sampling continued until theoretical saturation was achieved. Data analysis was performed using structural analysis (open, axial, and selective coding). To ensure trustworthiness, the four criteria of Guba and Lincoln (credibility, dependability, confirmability, and transferability) were employed.

3. Findings and Scenarios

The analysis identified five primary determinants of public participation: spontaneous engagement, social trust, experiential risk awareness, satisfaction with government financial support, and satisfaction with the performance of executive agencies. The findings indicate that while strong interpersonal solidarity and community-driven initiatives are prevalent, their effectiveness is frequently undermined by limited institutional transparency and protracted delays in damage compensation. Furthermore, religious beliefs—specifically the cultural aversion to interest-bearing loans within the Turkmen community—emerge as a significant moderating factor that constrains the uptake of reconstruction credit facilities. These results corroborate recent evidence highlighting the persistent dichotomy between technical-engineering flood management and its social dimensions. Departing from previous studies that prioritized structural interventions, this research underscores the critical role of soft (non-structural) determinants in shaping participatory outcomes. Although the theoretical framework was largely supported, empirical results revealed an inverse relationship between institutional performance and participation; specifically, low satisfaction with financial and executive support negatively impacted community engagement. This divergence suggests an urgent need to redesign disaster compensation policies to align more effectively with local socio-cultural norms and community expectations.

4. Conclusion

The results indicate that among the five identified categories, social trust and risk awareness exerted a positive influence on public participation, thereby supporting the first and second hypotheses. Conversely, low levels of satisfaction with government financial support and executive agency performance failed to enhance participation; instead, they acted as deterrents, leading to the rejection of the third and fourth hypotheses. Furthermore, religious beliefs—specifically the cultural aversion to usurious loans within the Turkmen community—functioned as a moderating variable that hindered the utilization of reconstruction facilities. These findings suggest that flood risk management in Aqqala and Gomishan cannot rely exclusively on structural interventions; rather, non-structural (soft) factors, such as institutional trust, transparency, and socio-cultural considerations, are decisive. Addressing the gap between public awareness and institutional trust necessitates the implementation of transparent early warning systems, heightened managerial accountability, and the provision of facilities aligned with local norms, such as interest-free credit. Future research should employ quantitative methodologies to examine these relationships and test their generalizability across other flood-prone regions.

Funding

The present article is derived from a research report entitled: 'Factors Affecting the Modes of Local Community Participation in Coping with Floods: A Case Study of Aq Qala and Gomishan Counties' (under Contract No. 4000770). The authors hereby extend their sincere gratitude and appreciation to the esteemed sponsor, the Iran National Science Foundation, for their financial support and due cooperation.

Authors’ Contribution

Authors contributed equally to the conceptualization and writing of the article. All of the authors approved the content of the manuscript and agreed on all aspects of the work.

Conflict of Interest

Authors declared no conflict of interest.

Acknowledgments

We are grateful to all the persons for scientific consulting in this paper.

* Corresponding Author: Assistant Professor, Humanities & social sciences faculty, Department of sociology and Communication, Golestan University, Shahid Beheshti Street Po Box: 155 Iran.

[1] Assistant Professor, Humanities & social sciences faculty, Department of sociology and Communication, Golestan University, Shahid Beheshti Street Po Box: 155 Iran.

[2] Professor, Savaria Department of Business Economics, Savaria University Centre, Faculty of Social Sciences, Eötvös Loránd University, Szombathely, Hungary. Iran.

[3] Postdoctoral Researcher in Environmental Sociology, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.

علمی پژوهشی

تبیین مشارکت مردمی در مدیریت ریسک سیلاب در گلستان *

غلامرضا خوش‌فر*[1] ، دیوید لورانت دنس[2]  ، شهربانو میرزاخانی[3]

1      مقدمه

مخاطرات طبیعی که هر روز بر تعداد و تنوع آن افزوده می‌شود، جزئی تفکیک‌ناپذیر از زندگی بشر به‌شمار می‌روند که به‌عنوان چالش اساسی در جهت نیل به توسعۀ پایدار جوامع انسانی مطرح شده‌اند (Adger & Hodbod, 2014: 93). به‌طوری که پیدایش و پراکنش بحران‌های محیط‌زیست در سطح جهانی، عموماً برآیند ناتوانی در ایجاد تعادل میان برنامه‌های توسعه، ظرفیت محیط‌زیست و کم‌توجهی به بنیادهای توسعۀ پایدار و عدالت محیطی است (Kaviani Rad, 2010: 36). در بـــین مخـاطرات طبیعـی، ســیلاب‌ها تهدیـدآمیزتـر از ســایر مخاطرات در جهـان هسـتند (Shakibafar & Zare, 2012: 1).

پیشینۀ تاریخی حوادث رخداده، بیانگر این واقعیت است که کشور ایران همواره به خـاطر داشـتن ساختارهای مکانی - فضایی ویژه بحـران‌هـای طبیعـی زیادی را متحمل شده و یکی از آسیب‌پذیرترین نقـاط جهــان در برابــر مخــاطرات محیطــی بــوده اســت (Pourtaheri et al., 2011: 115). علاوه بر آنکه علل طبیعی اصلی وقوع سیلاب‌ها با شدت بارش و توزیع مکانی بارش، خاک و پوشش حوضه و شرایط ژئومرفولوژیکی نظیر مساحت حوضه، شیب حوضه و طول رودخانه مرتبط می‌باشند. اما تغییرات در رودخانه و حوضه می‌تواند ریسک آن‌ها را تغییر دهد که اصطلاحاً به آن تغییرات مصنوعی می‌گویند. متداول‌ترین منشأ سیلاب به هنگامی است که ترازهای آب در رودخانه‌ها افزایش می‌یابند؛ به‌طوری‌که رودخانه‌ها بر روی سواحلشان سرریز می‌شوند که به آن سیلاب رودخانه‌ای  اطلاق می‌گردد.

در بین استان‌ها و مناطق مختلف کشور، استان گلستان ازجمله استان‌های سیل‌خیز کشور محسوب می‌شود. به‌طوری‌که این استان در سه دهۀ اخیر، به‌طور میانگین هر دهه، یک سیل مهم را تجربه کرده است . ازجمله سیلاب استان گلستان در آغازین روزهای سال (1398) که به‌عنوان بزرگ‌ترین سیلاب ثبت‌شدۀ تاریخ این استان سیل‌خیز بوده است. در پی نزول بارندگی در اواخر اسفند (1397) و فروردین (1398)، از 27 اسفند (1397) لغایت 2 فروردین (1398)، روان آبی مازاد بر ظرفیت در قسمت‌هایی از رودخانۀ گرگان‌رود ایجادشده که این آب مازاد به‌صورت روان آب باعث ایجاد خسارت به اموال مردم و زیرساخت‌های عمرانی در برخی از نواحی کم‌ارتفاع استان گلستان شده است. قابل‌ ذکر است که آب‌گرفتگی تا حدود 45 روز پس از وقوع سیلاب ادامه داشت (Final Report of the Social, Cultural and Media Working Group, 2019).

براساس آمار ثبت‌شده، وقوع سیلاب در حوزه‌های آبخیز استان گلستان نشان‌دهندۀ وقع 119 واقعۀ سیلاب در یک دورۀ ۲۷ساله است. بر اساس این، متوسط سالیانۀ واقعۀ سیلاب در استان بیش از چهار مورد می‌باشد. در طی دورۀ مورد مطالعه، سال 1391 با رخداد 14 سیلاب بیشترین آمار وقوع سیلاب و سال 1392 بدون رخداد سیلاب بی-حادثه‌ترین سال وقوع سیلاب در استان را به خود اختصاص داده‌اند. درعین‌حال، روند سینوسی وقوع سیلاب‌ها در استان بیانگر درگیر بودن پیوستۀ سکونتگاه‌های انسانی و مجموعه مدیریت بحران استان یا این پدیدۀ طبیعی بوده است (General Directorate of Natural Resources and Watershed Management, 2019: 37).

بررسی‌های انجام‌شده دربارۀ موضوع تحقیق نشان می‌دهد که با توجه به منابع در دسترس، تحقیقات علمی در حوزۀ مدیریت مشارکتی جامعۀ محلی محدود به مواردی اندک می‌باشد. نظیر مطالعۀ (Hosseini Rostami et al., 2025) که یکی از معدود پژوهش‌های جامعه‌محور و نهادی در محدودۀ آق‌قلا است که با استفادۀ مستقیم از چارچوب توسعه و تحلیل نهادی سیاسی PIAD ، شکاف میان رویکردهای فنی - مهندسی غالب و ابعاد اجتماعی - نهادی را برجسته کرده و بر لزوم تقویت مشارکت جامعۀ محلی، هماهنگی بین‌سازمانی و بازنگری در ساختارهای نهادی تأکید دارد. همچنین، پژوهش (Riyahi & Zahmatkesh Momtaz, 2023) با رویکرد کیفی و کمی به بررسی چگونگی کاربرد مدیریت مشارکتی در کنترل و کاهش آثار سیلاب در نواحی کوهستانی می‌پردازد. مطالعۀ موردی روستای سیجان (منطقه‌ای سیل‌خیز در البرز) است و بر نقش جوامع محلی، تصمیم‌گیری مشارکتی و ادغام دانش بومی با اقدامات فنی تمرکز دارد. علاوه بر این، در مطالعه‌ای (Azizpour et al., 2016)، میزان تمایل روستاییان به مشارکت و شناسایی عوامل اقتصادی، اجتماعی و نهادی مؤثر بر گرایش و رفتار آن‌ها را در مدیریت سیل در محدودۀ روستاهای حوزۀ آبخیز رودخانۀ بشار (منطقۀ سیل‌خیز کهگیلویه و بویراحمد) بررسی نموده‌اند. نتایج تجربی تأکید می‌کند که بدون درنظرگرفتن ابعاد اجتماعی، برنامه‌های مدیریت سیل شکست می‌خورند و خسارات به جوامع محلی بیشتر می‌شود.

در سایر موارد، تمرکز اصلی بیشتر در حوزۀ مدیریت مقابله با سیلاب با استفاده از روش‌های سازه‌ای است. مانند نتایج تحقیقات (Faraji & Sahneh, 2022; Hassani, 2019; Jalaliyan, 2022; Khorshidian, 2023; Kord, 2019; Najafi Kani et al., 2021; Sadeghloo & Sojasi Qidari, 2020; Seravani et al., 2021; Yazarloo, 2021; Zamani, 2019). علاوه براین، بررسی مطالعات خارجی نیز نشان داد که غالباً موضوعات مدیریت مشارکتی در متغیرهایی نظیر حاکمیت (Avoyan & Meijerink, 2021; Lin et al., 2025; Mugari et al., 2025; Perrone et al., 2020) و حکمرانی و ارزیابی خطر (Fakhruddin et al., 2019) جای می‌گیرند.

در حال حاضر، شناخت مناسب و علمی از وجود مدیریت مشارکتی در سطح محلی و چگونگی انجام و اجرای آن، به‌طور شفاف نه در سطح کشور و نه استان‌ها وجود ندارد و به همین دلیل، سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌ریزی‌ها بدون توجه به مشارکت مردم در سطح محلی و اغلب با مداخلۀ دستگاه‌های اجرایی که عمدتاً دولتی هستند و از بالا به پایین اجرا می‌گردد؛ بنابراین، با توجه به نکاتی که در تحقیقات داخلی و خارجی مطرح شده است، در تحقیق حاضر سعی بر این است که خلأ تحقیقات داخلی از نظر توجه به عوامل غیر سازه‌ای در مدیریت خطر سیلاب و خلأ تحقیقات خارجی، توجه به عوامل فرهنگی و اقتصادی، با استفاده از روش ترکیبی، مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد.

بدین ترتیب، با توجه به نقش محوری و تأثیرگذار عامل انسانی در مقابله با سیلاب‌ها و نیز اهمیت نحوۀ درک خطر سیلاب و شیوه‌های مواجهه و مقابله با آن در کاهش خطرات و خسارات ناشی از آن، در این پژوهش به شناسایی چگونگی مقابله و مدیریت با خطر سیلاب و عوامل مؤثر بر مشارکت جامعۀ محلی در شهرستان‌های آق‌قلا و گمیشان براساس تجربۀ سیلاب سال 1398 در استان گلستان پرداخته می‌شود؛ بنابراین، سؤال اساسی پژوهش این است که مدیریت مقابله با خطر سیلاب از سوی جامعۀ محلی چگونه انجام می‌شود و چه عواملی بر مشارکت مردم برای مواجهه و مقابله با سیلاب تعیین‌کننده می‌باشند.

2      مبانی نظری

مشارکت مردمی در مدیریت ریسک سیلاب، به‌عنوان یکی از ارکان اساسی کاهش آسیب‌پذیری و افزایش تاب‌آوری جوامع محلی شناخته می‌شود. بااین‌حال، موفقیت هرگونه راهبرد مشارکتی در این حوزه، به درک عمیق از عوامل اجتماعی و روانی تعیین‌کنندۀ رفتارهای مشارکتی مردم وابسته است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از چارچوب نظری تلفیقی، به دنبال تبیین این عوامل در مناطق سیل‌زدۀ آق‌قلا و گمیشان می‌باشد. مطالعات معاصر در حوزۀ مدیریت مخاطرات طبیعی، به‌ویژه سیلاب، بر ناکارآمدی رویکردهای صرفاً فنی و از بالا به پایین تأکید داشته‌اند (Freschi, 2026; Salehi-Nodez et al., 2021). این رویکردها با غفلت از ابعاد اجتماعی، فرهنگی و نهادی، نه‌تنها نتوانسته‌اند تاب‌آوری جوامع محلی را ارتقا بخشند، بلکه در بسیاری موارد به تشدید بی‌اعتمادی و کاهش مشارکت مردمی انجامیده‌اند(Abid et al., 2025) . در مقابل، مدیریت مشارکتی سیلاب به‌عنوان راهبردی جامع‌نگر مطرح شده است که اثربخشی خود را در گرو تعامل هم‌زمان سه رکن اساسی می‌داند: سرمایۀ انسانی (مردمی آگاه، معتمد و دارای کنش جمعی)، سرمایۀ نهادی (مدیرانی پاسخ‌گو، شفاف و دارای مشروعیت) و سرمایۀ اقتصادی (حمایت‌های مالی عادلانه، به‌موقع و متناسب با بافتار فرهنگی جامعه) (Azizpour et al., 2016; Yang et al., 2026) . این چارچوب سه‌وجهی، ضرورت گذار از مداخلات تک‌بعدی سازه‌ای به راهبردهای چندبعدی اجتماعی - نهادی را آشکار می‌سازد و زمینه‌ساز تدوین سیاست‌های بومی و زمینه‌محور در مدیریت ریسک سیلاب است. در این بخش، مهم‌ترین نظریه‌های مرتبط با مشارکت مردمی در مدیریت ریسک سیلاب معرفی شده و ارتباط هر یک با یافته‌های پژوهش تشریح می‌شود.

نظریۀ رفتار برنامه‌ریزی‌شده

نظریۀ رفتار برنامه‌ریزی‌شده که توسط آیزن  ارائه شده است، یکی از پرکاربردترین چارچوب‌های نظری در تبیین رفتارهای داوطلبانه و مشارکتی انسان‌ها به-شمار می‌رود. بر اساس این نظریه، قصد رفتاری افراد برای انجام یک کنش خاص، تحت تأثیر سه دسته عامل اصلی قرار می‌گیرد: نگرش نسبت به رفتار (ارزیابی مثبت یا منفی فرد از پیامدهای رفتار)، هنجارهای ذهنی  (فشارهای اجتماعی ادراک‌شده از سوی افراد مهم و مرجع) و کنترل رفتاری ادراک‌شده (درک فرد از سهولت یا دشواری انجام رفتار) (Ajzen, 1991). در زمینۀ مدیریت ریسک سیلاب، مطالعات متعددی نشان داده‌اند که این سه سازه، پیش‌بینی‌کننده‌های معناداری برای قصد مشارکت مردم در فعالیت‌های کاهش خطر هستند. در پژوهش حاضر، هنجارهای فرهنگی و مذهبی جامعۀ ترکمن، به‌ویژه تمایل به پرهیز از وام‌گیری، مصداقی از هنجارهای ذهنی هستند که بر میزان تمایل افراد به مشارکت تأثیر می‌گذارند.

نظریۀ شناختی - اجتماعی

نظریۀ شناختی - اجتماعی  بندورا (Bandura, 1986) بر نقش تعامل متقابل بین عوامل شخصی، رفتاری و محیطی در شکل‌گیری رفتار تأکید دارد. یکی از مفاهیم کلیدی این نظریه، خودکارآمدی  است که به باور فرد نسبت به توانایی‌های خود برای سازمان‌دهی و اجرای اقدامات مورد نیاز برای دست‌یابی به نتایج مطلوب اشاره دارد. در سطح جمعی نیز مفهوم کارآمدی جمعی مطرح می‌شود که به باور مشترک اعضای یک جامعه نسبت به توانایی‌های جمعی برای مقابله با چالش‌ها اشاره دارد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که جوامع و افرادی که از کارآمدی جمعی بالاتری برخوردارند، در مواجهه با بلایای طبیعی ازجمله سیل، عملکرد بهتری داشته و آمادگی بیشتری برای همکاری و مشارکت از خود نشان می‌دهند. در پژوهش حاضر، اعتماد و تعامل متقابل میان مردم و نهادهای محلی را می‌توان در چارچوب مشارکت مردمی تحلیل کرد.

نظریۀ انگیزش محافظت

نظریۀ انگیزش محافظت که توسط راجرز ارائه شده است، بر فرآیندهای شناختی مؤثر بر رفتارهای محافظتی در مواجهه با تهدیدات تمرکز دارد. این نظریه دو مسیر اصلی ارزیابی را مطرح می‌کند: ارزیابی تهدید (شامل شدت ادراک‌شده خطر و آسیب‌پذیری ادراک‌شده) و ارزیابی مقابله (شامل کارآمدی پاسخ ادراک‌شده و خودکارآمدی) (Rogers, 1975). در زمینۀ سیلاب، پژوهش‌ها نشان داده‌اند که ادراک خطر و رفتارهای آمادگی، نتیجۀ تعامل پیچیده‌ای از عوامل عاطفی، اجتماعی - فرهنگی، آموزشی و اقتصادی هستند. در پژوهش حاضر، آگاهی نسبت به سیل و رضایت از حمایت‌های مالی و مادی دولت را می‌توان در چارچوب این نظریه تحلیل کرد.

مدل تصمیم‌گیری اقدام محافظتی

مدل تصمیم‌گیری اقدام محافظتی که توسط لیندل و پری توسعه یافته است، یکی از جامع‌ترین چارچوب‌های نظری برای تبیین رفتارهای محافظتی در مواجهه با مخاطرات طبیعی به‌شمار می‌رود. این مدل شامل سه مرحلۀ اصلی است: (۱) دریافت اطلاعات از محیط و منابع اجتماعی، (۲) پردازش اطلاعات و شکل‌گیری ادراکات (شامل ادراک خطر، ادراک اقدامات محافظتی و ادراک هنجارهای اجتماعی) و (۳) انتخاب و اجرای اقدام محافظتی (Lindell & Perry, 1992). پژوهش‌های اخیر نشان داده‌اند که مدل تصمیم‌گیری اقدام محافظتی در تبیین رفتارهای تخلیه و آمادگی در مناطق سیل‌خیز از قدرت تبیین بالایی برخوردار است. در پژوهش حاضر، رضایت از اقدامات دستگاه‌های اجرایی را می‌توان در چارچوب مرحلۀ دوم این مدل (پردازش اطلاعات و شکل‌گیری ادراکات) تحلیل کرد.

نظریۀ سرمایه اجتماعی

نظریۀ سرمایۀ اجتماعی که توسط نظریه‌پردازانی همچون Bourdieu, 1986; Coleman, 1988; Putnam, 1993 توسعه یافته است، بر نقش شبکه‌های اجتماعی، هنجارهای اعتماد و همکاری متقابل در تسهیل کنش‌های جمعی تأکید دارد. بوردیو سرمایۀ اجتماعی را «مجموع منابع بالفعل یا بالقوه که به داشتن شبکه‌ای پایدار از روابط مربوط می‌شود» تعریف کرده است (Bourdieu, 1986: 248-249). کُلمن (Coleman, 1988) سرمایۀ اجتماعی را در سه شکل «تعهدات و انتظارات، کانال‌های اطلاعاتی و هنجارهای اجتماعی» مورد بررسی قرار داده است. پاتنام نیز سرمایۀ اجتماعی را «ویژگی‌های سازمان اجتماعی، نظیر اعتماد، هنجارها و شبکه‌ها که می‌تواند کارایی جامعه را از طریق تسهیل کنش‌های هماهنگ افزایش دهد» تعریف می‌کند (Putnam, 1993: 167). مطالعات متعددی نقش سرمایۀ اجتماعی را در افزایش تاب‌آوری جوامع در برابر سیلاب به اثبات رسانده‌اند. در پژوهش حاضر، اعتماد و تعامل متقابل و همچنین هنجارهای فرهنگی و مذهبی جامعۀ ترکمن (مانند پرهیز از وام‌گیری) به‌وضوح در چارچوب سرمایۀ اجتماعی قابل تبیین هستند.

نظریۀ فرهنگی خطر

نظریۀ فرهنگی خطر که توسط Douglas, 1978; Douglas & Wildavsky, 983 توسعه یافته است، بر این نکته تأکید دارد که ادراک و پاسخ به خطرات، تحت تأثیر زمینه‌های فرهنگی و ارزش‌های اجتماعی قرار دارد. بر اساس این نظریه، فرهنگ‌های مختلف، خطرات را به شیوه‌های متفاوتی درک کرده و راهبردهای مقابله‌ای متنوعی را اتخاذ می‌کنند. پژوهشی در غنا با استفاده از نظریۀ فرهنگی خطر نشان داد که هم نهادهای مدیریت بلایا و هم اعضای جامعه، به‌شدت نگران خطرات سیلاب فعلی و آینده هستند و فرهنگ نقش مؤثری در شکل‌گیری این نگرانی‌ها دارد. در پژوهش حاضر، هنجارهای فرهنگی و مذهبی جامعۀ ترکمن، به‌ویژه تمایل به پرهیز از دریافت وام، به‌عنوان یک عامل فرهنگی تعیین‌کننده در میزان مشارکت افراد شناسایی شده است.

چارچوب نظری تلفیقی پژوهش

پژوهش حاضر با بهره‌گیری از چارچوب نظری تلفیقی، تلاش دارد تا ابعاد مختلف مشارکت مردمی در مدیریت ریسک سیلاب را پوشش دهد. چارچوب تلفیقی این پژوهش، نظریه‌های یادشده را در پنج حوزۀ مفهومی اصلی سازمان‌دهی می‌کند:

عوامل شناختی - ادراکی: شامل آگاهی نسبت به سیل، ادراک خطر و ارزیابی تهدید.

عوامل هنجاری - فرهنگی: شامل هنجارهای ذهنی، هنجارهای فرهنگی و مذهبی و فشارهای اجتماعی.

عوامل کنترلی - توانمندساز: شامل کنترل رفتاری ادراک‌شده، خودکارآمدی و کارآمدی جمعی.

عوامل نهادی - اعتمادی: شامل اعتماد اجتماعی، اعتماد نهادی، رضایت از دستگاه‌های اجرایی و حمایت‌های دولتی.

عوامل مشارکتی - تعاملی (برگرفته از نظریۀ سرمایۀ اجتماعی): شامل مشارکت فیزیکی، تعامل متقابل و شبکه‌های اجتماعی.

این چارچوب تلفیقی، همان‌گونه که در بخش یافته‌های پژوهش نیز منعکس شده است، توانایی تبیین هم‌زمان عوامل اجتماعی، اقتصادی، نهادی و فرهنگی مؤثر بر مشارکت مردمی در مدیریت ریسک سیلاب را دارا می‌باشد و می‌تواند مبنای مناسبی برای تحلیل داده‌های حاصل از مصاحبه‌های نیمه‌ ساختاریافته با ساکنان مناطق سیل‌زدۀ آق‌قلا و گمیشان فراهم کند.

3      روش تحقیق

پژوهش حاضر با هدف شناخت ادراک ساکنان شهر و روستا از مدیریت مشارکتی سیلاب در شهرستان‌های آق‌قلا و گمیشان انجام شده و به‌دلیل ماهیت ادراکی موضوع، از روش کیفی و تکنیک مصاحبۀ نیمه‌ ساختاریافته برای گردآوری داده‌ها استفاده شده است. فرآیند جمع‌آوری اطلاعات نیز تا زمان اشباع دسته‌بندی‌ها و مقولات مورد نظر ادامه یافته است. به بیان دیگر، برای تعیین تعداد نمونه از معیار «اشباع نظری» استفاده شد که براساس آن حجم نمونه به 28 نفر رسید. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌های حاصل از مصاحبه‌ها، از روش تحلیل محتوای کیفی با رویکرد جهت‌یافته  استفاده شد. در این روش، پژوهشگر با مرور ادبیات موجود، چارچوب اولیۀ کدگذاری را براساس مفاهیم نظری ترسیم می‌کند و هم‌زمان نسبت به استخراج مفاهیم و مقوله‌های جدید از دل متن مصاحبه‌ها اقدام می‌کند (Farrokhzad, 2005: 281؛ Hsieh & Shannon, 2005). بدین‌ترتیب، ضمن بهره‌گیری از دانش پیشین، امکان کشف ابعاد نوین و بومی پدیدۀ مورد مطالعه نیز فراهم می‌شود. طبق توصیۀ گیلهـام، بـرای دسـت‌یابی بـه ایـن هـدف، مـتن مصاحبه باید به‌طور کامل و با شرح جزئیات نوشته شـود (Gillham, 2000: 63). سؤال‌های اصـلی پرسیده شده، یادآوری‌ها، کند و کاوهایی که مصاحبه‌گر انجام داده است و سـؤال‌هـای مکمـل در آن بایـد ذکر شود تا بتوان به درک کاملی از آنچه مصاحبه‌شونده گفته اسـت، دسـت یافـت؛ لذا بـا مـرور ادبیـات موجـود، ایـده‌هـایی را دربـارۀ موضوعات و مفاهیمی که باید برای رمزگذاری انتخاب شوند، با توجه به نظریه‌ای که از قبل در ذهن خود دارد، مطرح می‌کند و سپس مفاهیم جدیدی متناسب بـا آن‌هـا از داده‌هـای مصاحبه استخراج می‌کند. در این پژوهش، نظر پاسخ‌گویان در مورد موضوعات زیر (شکل 1) پرسیده شده است.

شکل 1. مفاهیم اصلی مورد مطالعه

برای انجام پژوهش با انتخاب هدفمند تعداد 28 نفر از مردم (ساکنین مناطق شهری و روستایی شهرستان‌های آق‌قلا و گمیشان) مصاحبه انجام شد. معیار انتخاب نمونه‌ها تجربۀ درگیری با سیل سال 1398 بود. با توجه به ماهیت اکتشافی پژوهش و ضرورت دست‌یابی به افرادی که تجربۀ زیستۀ مستقیمی از سیلاب فروردین‌ماه ۱۳۹۸ در شهرستان‌های آق‌قلا و گمیشان داشتند، از روش نمونه‌گیری هدفمند (قضاوتی) استفاده شد. این فرآیند به‌صورت زنجیره‌ای ادامه یافت تا تنوع حداکثری از نظر جنسیت، گروه‌های سنی، سطح تحصیلات و موقعیت مکانی سکونت (شهری/روستایی) در نمونه لحاظ شود. مصاحبه‌ها تا حصول اطمینان از اشباع داده‌ها، با ۲۸ نفر از ساکنان (۱۸ نفر از نقاط روستایی و ۱۰ نفر از نقاط شهری) ادامه یافت. کلیۀ مصاحبه‌ها با اخذ رضایت آگاهانۀ شفاهی، و با رعایت پروتکل‌های بهداشتی (به دلیل شرایط شیوع کرونا) و با زمان تقریبی ۴۵ تا ۹۰ دقیقه به‌ازای هر مصاحبه، صورت گرفت. مصاحبه‌ها به‌صورت نیمه ‌ساختاریافته و با بهره‌گیری از راهنمای مصاحبه‌ای مبتنی بر چارچوب نظری پژوهش (شامل نظریۀ شناختی - اجتماعی بندورا، نظریۀ فرهنگ خطر داگلاس و رویکرد حکمرانی مشارکتی) طراحی شده بود. سؤالات اصلی در پنج محور کلیدی تنظیم گردیدند که منطبق با اهداف پژوهش شامل: ۱- درک و آگاهی از خطر سیلاب (شامل سؤالاتی نظیر: خطر سیلاب را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ چه عواملی باعث وقوع یا تشدید سیلاب در منطقه می‌شود؟)، ۲- تجربۀ زیسته از مشارکت در مدیریت سیلاب (شامل: در زمان سیلاب چه اقداماتی انجام دادید؟ همکاری با همسایگان و نهادها چگونه بود؟)، ۳- اعتماد نهادی و میان‌فردی (شامل: چقدر به مدیران محلی و دستگاه‌های اجرایی اعتماد دارید؟ چرا؟)، ۴- هنجارهای فرهنگی و مذهبی (شامل: آیا دریافت وام برای بازسازی را پذیرفتید؟ دلایل پذیرش یا عدم پذیرش چه بود؟) و ۵- ارزیابی از عملکرد دستگاه‌های اجرایی (شامل: اقدامات دولت قبل، حین و بعد از سیل را چگونه ارزیابی می‌کنید؟). در طول مصاحبه، سؤالات مکمل و کاوشگرانه بر‌اساس پاسخ‌های مشارکت‌کنندگان، برای دست-یابی به عمق داده‌ها، مطرح می‌گردید. توزیع فراوانی ویژگی‌های زمینه‌ای پاسخ‌گویان به شرح جدول (1) می‌باشد.

جدول 1. اطلاعات جمعیت‌شناختی پاسخ‌گویان

همچنین در طول مصاحبه، مکالمه‌ها ضبط و متن نوارها روی کاغذ پیاده و درنهایت، موضوعات، مقولات و مفاهیم کلیدی جهت تحلیل استخراج شدند. در بحث قابلیت اعتماد اطلاعات جمع‌آوری شده نیز، چهار معیار مدنظر گوپا و لینکن (Guba & Lincoln, 1989) که عبارت‌اند از: باورپذیری: استفاده از متون تخصصی و غیرتخصصی، مصاحبه با گروه‌های مختلفی از ساکنان شهرستان‌های آق قلا و گمیشان که سیل سال 1398 را تجربه کرده بودند، برحسب ویژگی‌های زمینه‌ای اطلاع کسب شد؛ اطمینان‌پذیری: بررسی فرض‌های تحقیق از سوی مهندسان منابع طبیعی، جهاد کشاورزی و اساتید متخصص در این حوزه و رصد تمامی مراحل و تحلیل‌ها؛ تأییدپذیری: ارجاع کافی به سخنان پاسخ‌گویان به هنگام ارائۀ تحلیل‌ها در بخش یافته‌ها، به منظور جلوگیری از مخدوش شدن نظر پاسخ‌گویان در مقابل پیش‌فرض‌های محقق؛ انتقال‌پذیری: در این پژوهش تلاش شده است که با حفظ تنوع ابعاد نمونه در بعد جمعیت‌شناختی و مفاهیم و مقولات در حال تکوین، به نمایایی جمعیت نمونه‌گیری نزدیک شویم. البته در حقیقت اگرچه این پژوهش ادعای تعمیم آماری ندارد، اما تلاش کرده است به معیارهای انتقال پذیری در روش‌شناسی کیفی نزدیک شود.

4      یافته‌ها و بحث

 نتایج حاصل از دسته‌بندی و تحلیل مصاحبه‌ها در رابطه با پنج سؤال اصلی تحقیق نشان داد که از دیدگاه مصاحبه‌شوندگان، "مشارکت مردم" شامل ۲۱ مفهوم، سه مقولۀ فرعی و یک مقولۀ اصلی است. همچنین، "اعتماد و تعامل مردم نسبت به یکدیگر" دارای ۲۴ مفهوم، سه مقولۀ فرعی و یک مقولۀ اصلی و "آگاهی مردم نسبت به سیل" شامل ۱۹ مفهوم، دو مقولۀ فرعی و یک مقولۀ اصلی می‌باشد. علاوه بر این، "رضایت از حمایت‌های مالی و مادی دولت" دارای ۱۴ مفهوم، دو مقولۀ فرعی و یک مقولۀ اصلی، و "رضایت از اقدامات دستگاه‌های اجرایی" شامل ۲۸ مفهوم، سه مقولۀ فرعی و یک مقولۀ اصلی است. در ادامه، برخی از نظرات پاسخ­گویان به اختصار آورده شده است.

پاسخ­گوی شمارۀ 4 بیان داشت:

این اولین تجربه ما از سیل نبود. بزرگان ما می‌گفتند که حدود سی سال قبل سیل سنگینی در آق­قلا آمده بوده. ما می‌دانستیم که چطوری باید از شهر خودمان محافظت کنیم، اما امکانتش را نداشتیم.

علاوه براین، پاسخ­گوی شمارۀ 2 اظهار نمود:

مردم از چند روز قبل از آمدن سیل هر کاری که از دستشان برمی‌آمد انجام می‌دادند. چون از سیل آق­قلا خبر داشتیم و هر کس به هر شکلی که می‌توانست، کاری می‌کرد.

پاسخ­گوی شمارۀ 1 اظهار داشت:

بعد از تعطیلات رسمی مسؤولین آمدند. هر چند دیر بود و کل شهر را گرفته بود. اما آمدند و ما توانستیم از امکانات شهرداری، ارتش، سپاه و... استفاده کنیم تا بتوانیم مسیر جریان سیل را منحرف کنیم به سمت زمین‌های بایر.

پاسخ­گوی شمارۀ 5 بیان داشت:

در جریان سیل مردم نشان دادند که چقدر به فکر یکدیگر هستند. علی‌رغم وجود مشکلات فراوانی که وجود داشت، بسیاری از افراد نیازهای خودشان را نادیده می­گرفتن تا بتوانند به دیگری کمک کنند. من این موضوع را در کمپ محمدآباد دیدم که خانواده‌های ترکمن برای گرفتن هیچ کمکی از چادرهایشان بیرون نمی‌آمدند.

پاسخ­گوی شمارۀ 3 اظهار نمود:

همه از طریق فضای مجازی و گروه‌های تلگرامی با هم در ارتباط بودیم. هر جایی که نیروی کمکی می‌خواستیم، پیام می‌گذاشتیم. سر همون ساعت بیشتر از 20 نفر می آمدند.

پاسخ­گوی شمارۀ 6 اظهار داشت:

بعد از سیل، شرایط تغییر کرد. همه متوجه خطر سیل شده بودن. اما باز هم تمایلی نداشتن که خانه و زندگی‌شان را رها کنند و بروند. تمام تلاششان این بود که در خانۀ خودشان بمانند.

پاسخ­گوی شمارۀ 12 بیان داشت:

ما از سیل گنبد اطلاع داشتیم. یعنی خبر سیل را از تلویزیون رادیو دیده بودیم. اما نمی‌دانستیم با حجم بیشتری به سمت آق­قلا در حال حرکت است؛ یعنی می‌دانستیم، اما مطمئن نبودیم که واقعاً می‌آید یا نه.

پاسخ­گوی شمارۀ 18 اظهار نمود:

با امکانات محدودی که داشتیم، فقط خودمان مردم توانستیم کیسه‌هایی را پر از خاک بکنیم و جلوی ورودی شهر و درب خانه‌ها بگذاریم. قایق موتوری هم از روستاها و شهرهای اطراف آمده بودند تا کمک برسانند. بچه‌های گروه‌های آفرود از استان خودمان و استان‌های دیگه هم اومده بودن که می تونستن توی آب رانندگی کنن و مواد مورد نیاز خانواده‌ها رو بهشون برسونن.

پاسخ­گوی شمارۀ 22 بیان داشت:

تا جایی که من اطلاع دارم، این حجم از مزارع کشاورزی که زیر آب رفت و دام‌هایی که تلف شدند، بیمه نبودند. اما دولت قول داده که بخشی از خسارات را جبران کند و تا حالا هم‌چنان مردم درگیر این موضوع هستند.

پاسخ­گوی شمارۀ 19 اظهار نمود:

بسیاری از خانوارهای ترکمن از وام‌های تعمیر یا بازسازی استفاده نکردند. به‌خاطر اینکه وام گرفتن در مذهب ما حرام است.

پاسخ­گوی شمارۀ 6 بیان داشت:

قبلاً هم گفتم... ما روزهای اول سیل تنها بودیم. مسؤولین یا نیومده بودن یا اگر هم بودن، اجازۀ هیچ کاری رو به ما نمیدادن. مثل تخریب همین ریل راه‌آهن.

پاسخ­گوی شمارۀ 13 اظهار نمود:

باران‌های سیل‌آسا چند روز قبل از عید 98 شروع شده بود. مسؤولین استانی تصمیم گرفته بودن که آب سد رو هم رهاسازی کنند. پس سیل آق­قلا ناشی از ضعف مدیریتی بود. حتی بعد از این تصمیم و جاری شدن سیل کسی با ما در مورد سیل صحبتی نکرد.

براساس تحلیل نظرات در مصاحبه‌ها، دیدگاه­­ها به‌صورت شکل 2 دسته­بندی شدند.

شکل 2. عوامل اجتماعی و روانی تعیین‌کنندۀ مشارکت مردمی در مدیریت ریسک سیلاب در آق‌قلا و گمیشان

5      جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

یافته‌های این پژوهش، پنج مقولۀ اصلی تأثیرگذار بر مشارکت مردمی در مدیریت ریسک سیلاب را شناسایی کرده است: مشارکت، اعتماد و تعامل متقابل، آگاهی نسبت به سیل، رضایت از حمایت‌های مالی دولت و رضایت از اقدامات دستگاه‌های اجرایی. در این بخش، هریک از این یافته‌ها در پرتو مطالعات پیشین مورد بحث و مقایسه قرار می‌گیرند.

یافته‌های پژوهش نشان داد که مشارکت فیزیکی و حضور فعال مردم در زمان بحران، یکی از ارکان اساسی موفقیت راهبرد مدیریت مشارکتی است. این یافته با نتایج مطالعه (Azizpour et al., 2016) در حوزۀ آبخیز رودخانۀ بشار هم‌سو است که نشان داد خانوارهای روستایی براساس تجربه‌های شخصی، مایلند بخشی از هزینۀ کاهش خطر سیلاب را به‌عنوان عمل مشارکت‌گرایانه بپذیرند. همچنین، (Salehi-Nodez et al., 2021) در پژوهش خود با رویکرد فراترکیب، «اهمیت نقش مردم» و «مشارکت سازمان‌های مردم‌نهاد» را به‌عنوان شاخص‌های دارای بیشترین ضریب اهمیت در مدیریت بحران اجتماع‌محور معرفی کرده‌اند. این هم‌سویی نشان می‌دهد که در مطالعات مختلف، کنش جمعی مردم به‌عنوان یک عامل کلیدی در مدیریت موفق بحران‌های طبیعی شناسایی شده است. بااین‌حال، پژوهش حاضر فراتر از تأکید صرف بر مشارکت، به چگونگی شکل‌گیری این کنش جمعی در بستر فرهنگی خاص منطقه پرداخته است. یافته‌ها نشان داد که هنجارهای فرهنگی و مذهبی جامعۀ ترکمن، به‌ویژه تمایل به پرهیز از وام‌گیری، به‌طور معناداری بر میزان تمایل افراد به مشارکت تأثیر می‌گذارد. این جنبه از یافته‌ها، در مطالعات پیشین در ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته است و نقطۀ تمایز پژوهش حاضر محسوب می‌شود.

در ارتباط با این یافته پژوهش، بیان یکی از پاسخ‌گویان (شمارۀ 3) به شرح زیر است: «مردم هر چی کیسه داشتند، می‌آوردن به جوانای هر کوچه و خیابان می‌دادند تا مردها با هم‌کیسه‌ها رو از خاک پر کنند و جلوی هر ورودی رو ببندند تا سیل وارد خونه‌ها نشه.»

مطابق یافته‌های این پژوهش، اعتماد مردم به یکدیگر و به مدیران محلی، نقش تعیین‌کننده‌ای در تسهیل مشارکت دارد. مردم از سرمایه‌های فردی و خانوادگی خود در مواقع اضطرار به نفع جامعه استفاده می‌کنند و انتظار دارند مدیران نیز در این مسیر پیوسته عمل کنند. این یافته با نتایج مطالعات متعدد در ایران همخوانی دارد. در پژوهشی (Sanatkhah, 2025) با عنوان «نقش تشکل‌های مردم‌نهاد در مدیریت کارآمد بحران سیل» به این نتیجه رسید که «اعتماد شهروندان به نهادها و سازمان‌ها» یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر مشارکت‌های همیارانه در بحران‌های طبیعی است. همچنین، کارگروه اجتماعی، فرهنگی و رسانۀ مدیریت سیلاب‌های سال (1398) در گزارش خود اعلام کرد که «متغیر اعتماد اجتماعی در صورت‌های مختلف در سیلاب‌های سال (1398) اثرگذار شده است». این گزارش بر ضرورت به اشتراک‌گذاری برنامه‌های محلی مدیریت سیلاب با مردم و تهیۀ مشارکتی آن‌ها تأکید داشته است. در سطح بین‌المللی، مطالعۀ کیفی (Freschi, 2026) در دو شهرستان استان پادوآی ایتالیا نشان داد که یکی از موانع اصلی مشارکت شهروندان، «روابط تیره بین شهروندان و نهادهای اجرایی» است. این یافته، اهمیت اعتماد نهادی را در بسترهای جغرافیایی و فرهنگی متفاوت تأیید می‌کند و نشان می‌دهد که شکاف اعتماد، یک چالش فراملی در مدیریت مشارکتی سیلاب است.

در ارتباط با این یافتۀ پژوهش، بیان یکی از پاسخ‌گویان (شمارۀ 5) به شرح زیر است: «در جریان سیل مردم نشان دادند که چقدر به فکر یکدیگر هستند. علی‌رغم وجود مشکلات فراوانی که وجود داشت، بسیاری از افراد نیازهای خوشان را نادیده می‌گرفتن تا بتوانند به دیگری کمک کنند. من این موضوع را در کمپ محمدآباد دیدم که خانواده‌های ترکمن برای گرفتن هیچ کمکی از چادرهایشان بیرون نمی‌آمدند.»

سومین مقولۀ اصلی احصا شده، دانش و آگاهی است. یافته‌های پژوهش نشان داد که آگاهی مردم از مخاطرات طبیعی، شرایط محیطی و جغرافیایی محل سکونت و روش‌های مقابله با سیلاب، بر کارایی راهبرد مدیریت مشارکتی اثر مثبت دارد. این یافته با نتایج پژوهش (Abdollahzadeh & Sharifzadeh, 2023) که به شناسایی تعیین‌کننده‌های مشارکت در اقدامات تعدیل خطر سیل پرداخته، هم‌سو است. در سطح بین‌المللی، مطالعه‌ای با استفاده از چارچوب نظریۀ رفتار برنامه‌ریزی‌شده توسعه‌یافته نشان داد که «آگاهی محیط‌زیستی» به‌طور معناداری بر قصد مشارکت شهروندان تأثیر می‌گذارد. همچنین، در مطالعه‌ای با استفاده از مدل‌سازی معادلات ساختاری نشان داد که متغیرهای «ادراک خطر سیل» و «استفاده از رسانه‌های اجتماعی» تأثیر مثبت و معناداری بر رفتارهای محافظتی پیش از وقوع سیل دارند و در مجموع 1/67 درصد از واریانس را تبیین می‌کنند. نکتۀ قابل تأمل در پژوهش حاضر، اشارۀ مصاحبه‌شوندگان به «عدم قطعیت در وقوع سیل» و «ضعف مدیریتی در رهاسازی آب سد» علی‌رغم داشتن آگاهی نسبی است. این یافته، نشان‌دهندۀ وجود شکاف بین آگاهی عمومی و اعتماد به نهادهای تصمیم‌گیر است. به عبارت دیگر، آگاهی به‌تنهایی برای ایجاد مشارکت کافی نیست؛ بلکه این آگاهی باید با اعتماد نهادی همراه شود تا به کنش جمعی منجر گردد. این شکاف، یافته پژوهش در ایتالیا را تأیید می‌کند که «انکار خطر» و «مقاومت در برابر تغییر» را از موانع مشارکت معرفی کرده است.

در ارتباط با این یافته پژوهش، بیان یکی از پاسخ‌گویان (شمارۀ 2) به شرح زیر است: «ما از سیل گنبد اطلاع داشتیم؛ یعنی خبر سیل را از تلویزیون رادیو دیده بودیم. اما نمی‌دانستیم با حجم بیشتری به سمت آق‌قلا در حال حرکت است؛ یعنی می‌دانستیم، اما مطمئن نبودیم که واقعاً می‌آید یا نه.»

یافته‌های پژوهش نشان داد که از نظر مردم محلی، حمایت‌های مالی دولت و اختصاص منابع کافی در مراحل قبل، حین و پس از وقوع سیل بسیار مهم است و رضایت اقتصادی به‌طور مستقیم بر کارایی راهبرد مدیریت مشارکتی اثرگذار است. عزیزپور و همکاران (Azizpour et al., 2016) نیز نشان دادند که گرایش جامعه برای مشارکت در کاهش مخاطرۀ سیل، ارتباط تنگاتنگی با «وضعیت درآمد» دارد و تصمیم‌گیری و رفتار مردم را به‌شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد. همچنین، پژوهش حسین‌زاده (Hosseinzadeh & Moradi, 2025) در مورد تاب‌آوری اجتماعی جوامع روستایی نشان داد که شاخص‌های «مشارکت و تشکل‌سازی» و «آموزش و آگاهی» همبستگی کمتری در منطقه داشته و ضرورت بهبود این شاخص‌ها برای کاهش خطر سیل و افزایش تاب‌آوری را آشکار کرده است. این یافته نشان می‌دهد که در مناطقی که حمایت‌های اقتصادی و آموزشی کافی وجود ندارد، مشارکت مردمی با چالش جدی مواجه است.

در ارتباط با این یافته پژوهش، بیان یکی از پاسخ‌گویان (شمارۀ 3) به شرح زیر است: «تا جایی که من اطلاع دارم، این حجم از مزارع کشاورزی که زیر آب رفت و دام‌هایی که تلف شدند، بیمه نبودند. اما دولت قول داده که بخشی از خسارات را جبران کند و تا حالا همچنان مردم درگیر این موضوع هستند.»

آخرین مقولۀ اصلی، رضایت از اقدامات دستگاه‌های اجرایی و شفافیت مدیران محلی است. یافته‌های پژوهش تأکید دارد که مردم بر شفافیت مدیران محلی به‌عنوان لازمۀ موفقیت در مدیریت مشارکتی تأکید کرده‌اند. صالحی‌نودز و همکاران (Salehi-Nodez et al., 2021) نیز «صداقت و شفافیت» را به‌عنوان یکی از شاخص‌های دارای بیشترین ضریب اهمیت در مدیریت بحران اجتماع‌محور معرفی کرده‌اند. در سطح بین‌المللی، مطالعۀ عبید و همکاران در مالزی (Abid et al., 2025) نشان داد که «باورهای مذهبی به‌عنوان منبع تاب‌آوری و درعین‌حال مانع بالقوه، نگرش‌های جامعه را نسبت به آمادگی در برابر بلایا شکل می‌دهند». همچنین، پژوهش یانگ و همکاران در مانیل (Yang et al., 2026) نشان داد که حکمرانی سیلاب زمانی عادلانه‌تر و تاب‌آورتر است که «دانش محلی، سنت‌های فرهنگی و مذهبی و رهبری جامعۀ مدنی به‌طور معناداری در فرآیند تصمیم‌گیری ادغام شوند». این یافته، اهمیت توجه به بسترهای فرهنگی محلی در طراحی سیاست‌های مدیریت سیلاب را تأکید می‌کند و با یافتۀ پژوهش حاضر در مورد تأثیر هنجارهای فرهنگی جامعۀ ترکمن بر مشارکت هم‌سو است.

در ارتباط با این یافتۀ پژوهش، بیان یکی از پاسخ‌گویان (شمارۀ 1) به شرح زیر است: «بچه‌های شورای شهر و فرمان‌داری گمیشان بعد از شنیدن اتفاقاتی که در آق‌قلا افتاده بود. پای کار آمدند و واقعاً کار کردند. به هر اندازه که در توان داشتند. حتی یکی از نیروهای فرمان‌داری که بومی اینجا هم نبود در جریان کمک‌رسانی شهید شد.»

نوآوری اصلی پژوهش حاضر در دو سطح قابل شناسایی است: نخست، ارائۀ چارچوبی تحلیلی مشتمل بر پنج مقولۀ کلیدیِ مشارکت، اعتماد، آگاهی، رضایت اقتصادی و رضایت مدیریتی - نهادی که به‌طور هم‌زمان ابعاد اجتماعی، روانی، اقتصادی و نهادی مشارکت را پوشش می‌دهد؛ دوم، شناسایی زیرمقوله‌های بومی - فرهنگیِ اثرگذار بر رفتار مشارکتی، ازجمله بازدارندگیِ مبتنی بر باورهای دینی (همچون حرمتِ ربوی بودنِ وام در فرهنگ ترکمن) که به‌مثابه متغیری مداخله‌گر در پذیرش یا ردِ تسهیلات (وام بانکی) بازسازی عمل می‌کند. این یافته‌ها از منظر نظری، دلالتی بنیادین برای رویکردهای مدیریت سیلاب دارند: اتکای صرف به مداخلات سازه‌ای (ازجمله احداث سد، دیواره‌سازی و مهار کانال‌ها) نه‌تنها ناکافی، بلکه در بسیاری موارد ناکارآمد است. اثربخشی اقدامات در مواجهه با سیلاب، به‌طور تعیین‌کننده‌ای به عوامل نرم یا غیرسازه‌ای وابسته است؛ ازجمله: سطح اعتماد نهادی و میان‌فردی، درک و آگاهی عمومی از ریسک، شفافیت رویه‌های اجرایی و هماهنگیِ پاسخ‌گوییِ سازمانی. به‌عبارت دیگر، کارآمدی راهبردهای کاهش خطر سیلاب در گروِ تکمیلِ رویکردهای فنی با ظرفیت‌سازیِ اجتماعی - نهادی است؛ ظرفیت‌سازی‌ای که بسترهای فرهنگی و روانیِ کنش جمعی را نیز به‌حساب آورد.

نتایج این پژوهش به روشنی نشان می‌دهد که راهبرد مدیریت مشارکتی سیلاب تنها زمانی موفق خواهد بود که سه رکن «مردم آگاه و معتمد»، «مدیران پاسخ‌گو و شفاف» و «حمایت‌های مالی عادلانه و به‌موقع» به‌طور هم‌زمان فراهم باشند. این یافته با انتقاداتی که در ادبیات به رویکردهای «از بالا به پایین» وارد شده است، هم‌سو است و بر لزوم جایگزینی رویکردهای تک‌بعدی سازه‌ای با راهبردهای چندبعدی اجتماعی - نهادی تأکید دارد. همچنین، پژوهش حاضر نشان داد که هنجارهای فرهنگی و مذهبی می‌توانند به‌عنوان مانع یا انگیزه‌دهندۀ رفتار جمعی عمل کنند. این یافته، ضرورت توجه به زمینه‌های فرهنگی محلی را در طراحی سیاست‌های مدیریت ریسک سیلاب بیش از پیش آشکار می‌کند. همان‌گونه که مطالعۀ (Yang et al., 2026) در مالزی نشان داد، «باورهای مذهبی به‌عنوان منبع تاب‌آوری و درعین‌حال مانع بالقوه، نگرش‌های جامعه را نسبت به آمادگی در برابر بلایا شکل می‌دهند».

پژوهش حاضر، چارچوبی چندوجهی برای مدیریت مشارکتی سیلاب ترسیم می‌کند که بر هم‌زمانی سه رکن «مردم آگاه»، «مدیران شفاف و پاسخ‌گو» و «حمایت‌های مالی عادلانه و متناسب با فرهنگ بومی» استوار است. بر اساس این، راهبردهای مداخله‌گرانه باید علاوه بر تأمین منابع فنی، به ظرفیت‌سازی اجتماعی پرداخته و هنجارهای بومی را به اهرم‌های انگیزشی تبدیل کنند. برای نمونه، به‌جای وام‌های بانکی سنتی (که در فرهنگ ترکمن به دلیل رویّات ربوی بازدارنده است)، استفاده از کمک‌های بلاعوض، تسهیلات قرض‌الحسنه یا صندوق‌های بیمۀ محلی پیشنهاد می‌شود. همچنین، ایجاد سامانه‌های شفافیت محلی برای اطلاع‌رسانی لحظه‌ای دربارۀ وضعیت سدها و هشدارها، می‌تواند اعتماد نهادی مخدوش‌شده را بازسازی کند. درنهایت، موفقیت در مدیریت مشارکتی، نیازمند گذار از رویکردهای تک‌بعدی کنترل طبیعت به راهبردهای چندبعدی توانمندسازی جوامع محلی و بازسازی پیمان اجتماعی میان مردم و نهادهاست.

درنهایت، چارچوب نظری تلفیقی به‌کاررفته در این پژوهش، توانست تا حد قابل قبولی ابعاد مختلف یک مسألۀ اجتماعی پیچیده را تبیین نماید. پیشنهاد می‌شود در تحقیقات آتی، متغیرهایی نظیر «نوع رسانه‌های مورد استفاده»، «سابقۀ مواجهه با سیلاب» و «شبکه‌های اجتماعی محلی» نیز به چارچوب مذکور اضافه گردد تا در صورت کسب نتایج مثبت، بتوان به الگویی جامع‌تر برای مدیریت مشارکتی ریسک سیلاب در جوامع محلی دست یافت. همچنین، انجام تحقیقی مشابه در سایر استان‌های سیل‌خیز کشور با هدف مقایسۀ داده‌ها و شناسایی الگوهای فرهنگی - مکانی متفاوت، می‌تواند به غنای ادبیات این حوزه بیفزاید.

پژوهش حاضر با تأیید نظریه‌های مدیریت مخاطرات، نارسایی رویکردهای صرفاً فنی - مهندسی را در مهار سیلاب آشکار می‌کند و اثربخشی مداخلات را به بستر اجتماعی - نهادی و فرهنگی جامعۀ محلی وابسته می‌داند. این یافته‌ها نظریۀ «کنش جمعی» استروم را با تأکید بر نقش هنجارهای مذهبی - فرهنگی (مانند پرهیز از وام ربوی در جامعۀ ترکمن) غنا می‌بخشند و مدل «رفتار برنامه‌ریزی‌شده» را با افزودن متغیر «اعتماد نهادی» توسعه می‌دهند. پژوهش اثبات می‌کند آگاهی از خطر سیل به‌تنهایی کافی نیست؛ بلکه در بستری از شفافیت، پاسخ‌گویی و حمایت‌های عادلانه به کنش جمعی مؤثر تبدیل می‌شود و «شکاف آگاهی - عمل» ریشه در «شکاف اعتماد» دارد؛ نه کمبود دانش.

حامی مالی

مقالۀ حاضر مستخرج از گزارش تحقیقی با عنوان: «عوامل اثرگذار بر شیوه‌های مشارکت جامعۀ محلی در مقابله با سیلاب مطالعۀ موردی: شهرستان‌های آق‌قلا و گمیشان» (مطابق قرارداد شمارۀ 4000770) است که بدین‌وسیله از کارفرمای محترم بنیاد ملی علم، به‌عنوان حامی مالی و مساعدت‌های مقتضی، تقدیر و تشکر می‌شود.

سهم نویسندگان در پژوهش

سهم نویسندگان در نگارش مقاله برابر بوده است.

تضاد منافع

نویسنده (نویسندگان) اعلام می­کند (می­کنند) که هیچ تضاد منافعی در رابطه با نویسندگی و یا انتشار این مقاله ندارند.

تقدیر و تشکر

نویسنده (نویسندگان)، از همه­ی افراد، به دلیل مشاوره و راهنمایی علمی و مشارکت­شان در این مقاله تشکر و قدردانی می­نماید (می­نمایند).

Reference

Abdollahzadeh, G., & Sharifzadeh, M. S. (2023). Identifying the Determinants of Public Participation in Flood Risk Management: A Case Study of Flood-prone Rural Areas In Golestan Province, Iran. Disaster Prev. Manag. Know. 13(3), 318-335. http://dpmk.ir/article-1-625-fa.html

Abid, S. K., Sulaiman, N., Samman, B., Al-Wathinani, A. M., & Goniewicz, K. (2025). Cultural dynamics in disaster management: Exploring sociocultural influences on disaster response in Malaysia. Disaster Medicine and Public Health Preparedness, 19(69). https://doi.org/10.1017/dmp.2025.68

Adger, W. N., & Hodbod, J. (2014). Ecological and social resilience. In G. Atkinson, S. Dietz, E. Neumayer and M. Agarwala (eds.) , Handbook of sustainable development (pp. 91-104). Cheltenham, UK., Northampton, MA, USA, Section I.

Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179-211. https://doi.org/10.1016/0749-5978(91)90020-T

Avoyan, E., & Meijerink, S. (2021). Cross-sector collaboration within Dutch flood risk governance: historical analysis of external triggers. International Journal of Water Resources Development, 37(1), 24-47. https://doi.org/10.1080/07900627.2019.1707070

Azizpour, F., Hamidi, M. S., & Chabok, J. (2016). The Role of Local Participation in Flood Risks Management in Rural Areas Case study: Villages in the Bashar River Basin in Boyer Ahmad City. Journal of Spatial Analysis Environmental Hazards, 2(4), 77-94. http://jsaeh.khu.ac.ir/article-1-2534-fa.html (In Persian)

Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.

Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. Richardson (Ed.) , Handbook of theory and research for the sociology of education (pp. 241-258). New York: Greenwood.

Coleman, J. S. (1988). Social capital in the creation of human capital. American Journal of Sociology, Vol. 94, 95-S120. https://doi.org/10.1086/228943

Douglas, M. (1978). Cultural bias. London: Royal Anthropological Institute.

Douglas, M., & Wildavsky, A. (1983). Risk and culture: An essay on the selection of technological and environmental dangers. Berkeley: University of California Press.

Fakhruddin, B. S., Reinen-Hamill, R., & Robertson, R. (2019). Extent and evaluation of vulnerability for disaster risk reduction of urban Nuku'alofa, Tonga. Progress in Disaster Science, Vol. 2, 100017. https://doi.org/10.1016/j.pdisas.2019.100017

Faraji, A., & Sahneh, F. (2022). Spatial Analysis and Urban Resilience Zoning of Aq Qala City (with emphasis on Flood Crisis). Geographical planning of space quarterly journal, 11(42), 107-125. https://doi.org/10.30488/gps.2021.218543.3183 (In Persian)

Farrokhzad, P. (2005). Historical Research Guide (Library) , Tehran: Tahori Publishing House.

Final Report of the Social, Cultural and Media Working Group. (2019). National Flood Report: Study and Evaluation of the Social, Cultural, Media and Psychological Aspects of the 2019 Floods, ، Retrieved from [https://nfr.ut.ac.ir/file/download/page/1618661384-social-working-group.pdf]. (Access Date: 22 Dec. 2025). (In Persian)

Freschi, G., Menegatto, M., & Zamperini, A. (2026). The challenge of engagement in citizen observatories for flood risk management: An in-depth qualitative study of two municipalities in the Province of Padua. Journal of Prevention. Advance online publication. https://doi.org/10.1007/s10935-026-00917-7

General Directorate of Natural Resources and Watershed Management. (2019). Flood, Drought and Natural Hazards Working Group. Gorgan: Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources. (In Persian)

Gillham, B. (2000). The research interview. London: Routledge.

Guba, E. G., & Lincoln, Y. S. (1989). Fourth generation evaluation. Newbury Park, CA: Sage.

Hassani, Abdolreza (2019). Improving resilience and managing urban flooding by creating artificial ponds and water storage (case study, Baghershahr), Master's thesis, Kharazmi University, Faculty of Geographical Sciences. (In Persian)

Hosseinzadeh, M. M., & Moradi, S. (2025). The Social Resilience of Rural Communities in the Western Region of Lake Zaribar in Response to Flooding (Marivan, Kurdistan). Journal of Environmental Studies, 51(2), 211-230. https://doi.org/10.22059/jes.2025.389122.1008575. (In Persian)

Hosseini Rostami, S. S., Zakerhaghighi, K., & Zabihi, H. (2025). Social Analysis of the Aq Qala County Flood Based on Politicized Institutional Analysis and Development (PIAD) Framework. Journal of Natural Environmental Hazards, 14(43), 79-110. https://doi.org/10.22111/jneh.2024.48894.2048. (In Persian)

Jalaliyan, S. I. (2022). Evaluating and zoning flooding on a temporal and spatial scale (Study Area: Gorgan River Watershed in Golestan Province). Geographical planning of space quarterly journal, 11(42), 143-162. https://doi.org/10.30488/gps.2020.213834.3157. (In Persian)

Kaviani Rad, M. (2010). The Spatial Analysis of the Environmental Risks and Ecological Crises in Iran. Strategic Studies Quarterly, 13(48), 33-58. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17350727.1389.13.48.2.1. (In Persian)

Khorshidian A. (2023). Evaluating the provision of temporary housing in the village of Chensevli after the Golestan province 2019 flood from the perspective of cultural adequacy. Housing and Rural Environment, 42(181), 59-74. https://doi.org/10.22034/42.181.59. (In Persian)

Kord, Z. (2019). Flood risk assessment in rural areas of Dasht-e-Joyin based on multi-criteria decision-making models, Master's thesis, Shahid Chamran University of Ahvaz, Faculty of Educational Sciences and Psychology. (In Persian)

Lin, C. A. (2025). Participatory flood risk management and environmental sustainability: the role of communication engagement, severity beliefs, mitigation barriers, and social efficacy. Sustainability, 17(7), 2844. https://doi.org/10.3390/su17072844

Lindell, M. K., & Perry, R. W. (1992). Behavioral foundations of community emergency planning. Washington, DC: Hemisphere Publishing.

Mugari, E., Nethengwe, N. S., & Gumbo, A. D. (2025). A co-design approach for stakeholder engagement and knowledge integration in flood risk management in Vhembe district, South Africa. Frontiers in Climate, Vol. 7, 1517837. https://doi.org/10.3389/fclim.2025.1517837

Najafi Kani, A., & Sahneh, B. & Kalatearabi, R. (2021). An analysis of the challenges of villages hit by flood in Golestan Province (Case study: Villages in the central district of Aq Qala County). The Journal of Community Development (Rural-Urban), 13(1), 315-345. https://doi.org/10.22059/jrd.2021.331684.668680. (In Persian)

Perrone, A., Inam, A., Albano, R., Adamowski, J., & Sole, A. (2020). A participatory system dynamics modeling approach to facilitate collaborative flood risk management: A case study in the Bradano River (Italy). Journal of Hydrology, Vol. 580, 124354. https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2019.124354

Pourtaheri, M., Rokneddin Eftekhari, A., & Badri, S. A. (2011). Strategies and policies for physical development of rural settlements (with emphasis on global and Iranian experiences), first edition, Tehran: Islamic Revolution Housing Foundation Publications. (In Persian)

Putnam, R. D. (1993). Making democracy work: Civic traditions in modern Italy. Princeton, NJ: Princeton University Press.

Riyahi, V., & Zahmatkesh Momtaz, J. (2023). Participatory approach in mountain flood management (Case: Sijan village in Karaj city). Journal of Geographical Studies of Mountainous Areas, 3(11), 81-97. https://doi.org/10.52547/gsma.3.3.81. (In Persian)

Rogers, R. W. (1975). A protection motivation theory of fear appeals and attitude change. The Journal of Psychology, 91(1), 93-114.  https://doi.org/10.1080/00223980.1975.9915803

Sadeghloo, T., & Sojasi Qidari, H. (2020). Survey relationship between rural settlement livability and rural resilience in front of natural disaster in rural areas of Mravehtapeh and Palizan County. Journal of Emergency Management, 3(2), 37-44. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23453915.1393.3.2.4.7. (In Persian)

Salehi-Nodez, A., Yaghoubi, N. M., & Keikha, A. (2021). Designing a Model for Community-Based Disaster Management Using Meta-Synthesis Approach. Journal of Iranian Public Administration Studies, 4(2), 71-102. https://doi.org/10.22034/jipas.2022.296577.1210. (In Persian)

Sanatkhah, A. (2025). Factors Affecting the Participation of Non-governmental Organizations in Flood Crisis Management in Iran: A Qualitative Study. Disaster Prev. Manag. Know. 14(4), 478-495. http://dpmk.ir/article-1-701-fa.html. (In Persian)

Seravani, C., Abdollahzadeh, G., Sharifzadeh, M. S., & Ghorbani, K. (2021). Vulnerability assessment of households to flood risk in the rural areas: case study of Aqqala and Gomishan Counties. Journal of Spatial Analysis Environmental Hazards, 8(2), 101-118. http://jsaeh.khu.ac.ir/article-1-3232-fa.html. (In Persian)

Shakibafar , M., & Zare, G. (2012). Morphological Management of the Katoeeh River bed In Darab City Territory. Geographical planning of space quarterly journal, 2(5), 1-18. https://gps.gu.ac.ir/article_5335.html?lang=fa. (In Persian)

Yang, J., Brower, R. S., & Berlan, D. (2026). Tradition, values, and religion in a center periphery explanation of disaster governance. Asia Pacific Journal of Public Administration, 48(2), 194-217. https://doi.org/10.1080/23276665.2026.2619894

Yazarloo, B., Shahidi, A. & Farzaneh, M. (2021). The Role of Moral Norms in Participatory Management of Water Resources in Toshan of Golestan Province. Iran-Water Resources Research, 17(2), 1-16. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17352347.1400.17.2.1.4. (In Persian)

Zamani, Z . (2019). Flood prevention strategies. Geography and Human Relationships, 2(1), 302-307. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.26453851.1398.2.1.18.6 (In Persian)

*  نویسنده مسؤول: غلامرضا خوش‌فر

[1] گروه جامعه شناسی و ارتباطات، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه گلستان، گرگان، نویسنده مسئول، ایران. khoshfar@gmail.com

[2] ، استاد، گروه اقتصاد بازرگانی ساواریا، مرکز دانشگاه ساواریا، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه اوتووش لوراند، بوداپست، مجارستان. david.lorant@sek.elte.hu

[3] ، پژوهشگر پسادکتری جامعه شناسی محیط زیست، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. shahrbanu.mirzakhani@gmail.com