Research Paper

Assessing the relationship between environmental knowledge and stakeholder priorities in implementing green infrastructure in urban runoff reduction  *

Azar Vaezi Heir[1] , Gholamreza Nabi Bidhendi[2] , Esmaeil Salehi[3] , Ali Daryabeigi Zand [4]

Mohammad Sadegh Sadeghian[5]

Extended Abstract

1.     Introduction

Rapid urbanization, land-use changes, and the expansion of impervious surfaces have significantly increased the volume and intensity of urban runoff while reducing natural infiltration capacities in many cities. In semi-arid regions such as Tehran, these challenges are exacerbated by climate variability, uneven rainfall patterns, and the overexploitation of groundwater resources. In response, Green Infrastructure (GI) has emerged as a sustainable, nature-based solution to urban runoff management by mimicking natural hydrological processes and delivering multiple ecosystem services (Fletcher et al., 2015; Gómez-Baggethun & Barton, 2013).

Despite the proven environmental and social benefits of GI including stormwater regulation, groundwater recharge, temperature moderation, and aesthetic enhancement, its large-scale adoption in developing countries remains limited. Recent studies suggest that beyond technical and economic constraints, stakeholders’ environmental knowledge and perceptions play a decisive role in shaping the acceptance and prioritization of GI strategies (Thorne et al., 2018; Meerow & Newell, 2017). Understanding how different stakeholder groups (governmental, municipal, academic, private sector, and NGOs) perceive and value GI can provide critical insights for improving policy integration and practical implementation.

Accordingly, this study investigates the relationship between environmental knowledge levels and stakeholders’ priorities regarding ecosystem services provided by GI in urban runoff management, using the Darabad catchment in Tehran as a case study.

2.     Research Methodology

This study employed a quantitative, survey-based approach targeting 45 key stakeholders involved in water management, urban planning, and environmental decision-making within the Darabad sub-catchment of northeastern Tehran. The participants were selected through purposive and snowball sampling methods to ensure inclusion of diverse perspectives from governmental agencies, municipalities, academic institutions, consulting firms, and NGOs.

Data were collected using a structured questionnaire consisting of four sections:

·         Knowledge and awareness of environmental and water management concepts;

·         Perceptions of the effectiveness of different GI types (Bio-retention Cells, Vegetative Swales, Rain Gardens);

·         Assessment of positive and negative ecosystem services provided by GI and

·         Demographic and professional background information.

Responses were measured on a 5-point Likert scale ranging from “very low” to “very high.” Data analysis was conducted using descriptive statistics. The validity of the questionnaire was confirmed through expert review, and its reliability was assessed using Cronbach’s alpha. Descriptive statistics including mean, median, frequency distributions were calculated to analyze stakeholder environmental knowledge and perceptions. Python's pandas package ensured accurate results for these calculations. In the following, non-parametric tests (Kruskal–Wallis H, Mann–Whitney U, and Tukey) were applied using scipy.stats.kruskal and scipy.stats.mannwhitneyu, to examine relationships between demographic variables and response variables, including environmental knowledge, ES supply, demand(Virtanen et al., 2020; Corder & Foreman, 2009).

3.     Research Findings

Findings revealed that 95% of respondents were moderately to highly familiar with the concept of green infrastructure, and 98% recognized its necessity for urban runoff control. However, the prioritization of ecosystem services varied significantly across knowledge levels. Stakeholders with higher environmental knowledge prioritized regulating and hydrological services such as runoff reduction, groundwater recharge, and water quality improvement while those with lower knowledge levels emphasized cultural and aesthetic services.

Statistical analysis confirmed a strong positive correlation between environmental knowledge and prioritization of regulating ecosystem services (Spearman’s r = 0.71, p < 0.01). The respondents ranked three GI types (rain gardens, vegetative swales, and bio-retention cells) in their ability to provide 13 ecosystem services to determine the relative contribution of each type of infrastructures to provide these services (Figure 1) .

Figure 1. Heatmap of ES supply by rain gardens, bio-retention cells, and vegetative swale

According to results bio-retention cells have the highest rank in reducing the volume and peak runoff , improving water quality , collection and storage of groundwater and supplying groundwater , which reflects the design of these structures with infiltration , filter , and vegetative cover layers (Kabisch et al., 2016; Fletcher et al. , 2015). In contrast , the rain garden has gained great points for indicators such as improving the quality of Aesthetic values, enhancing biodiversity , water storage and adjustment of environment temperature and have a dual importance from the viewpoint of stakeholders both in terms of environmental quality and hydrological function (Berland et al. , 2013). In general , water - related regulatory services are at the highest level of importance (e.g., runoff and flood reduction is in the first place). These results suggest strong consensus about the key role of reducing flood risk in the face of increasing risks arising from climate change and urban development (Fletcher et al., 2015). Also collecting and storage of water and recharging groundwater highlight the importance of water security in semi - arid urban textures .Services related to  mitigation of extreme heat  events and reducing the effect of urban heat island  are also important in the upper half of the spectrum, although more dispersion is observed in the ratings ; a pattern that is consistent with the evidence of the role of urban vegetation in promoting thermal comfort and climate resilience (Bowler et al. 2010). The findings of this section indicate that independent of the organizational role or activity sector , the stakeholders identify water - related ecosystem services as the main priorities of green infrastructure ; so that the reduction in runoff and flood , collection and storage of groundwater for future uses and the recharging of groundwater is almost important in all groups of stakeholders. This pattern is restricted to semi - arid conditions of Darabad and the continuity of challenges related to water shortages and the necessity of optimal management of limited resources ; a result is consistent with the findings from Kabisch et al.(2016) regarding the importance of nature - based solutions in cities under water stress. Gomez - Baggethun and(2013) have shown that valuation of ecosystem services in urban areas is influenced by local environmental issues and stakeholders ' expectations and this has important implications for urban planning and resilience strategies .

4.     Conclusion

The study highlights that environmental knowledge significantly influences how stakeholders perceive and prioritize the functions of green infrastructure. Enhancing environmental literacy can thus play a pivotal role in shifting stakeholder preferences from short-term aesthetic values toward long-term hydrological and ecological benefits. For cities like Tehran, where water scarcity and flash floods coexist, such a shift in perception is critical for sustainable urban water management.

To achieve this, policy efforts should focus on:

• Capacity building and education for municipal officials, engineers, and local communities to deepen understanding of GI functions;
• Institutional coordination among environmental, municipal, and water authorities to integrate GI into urban planning;
• Securing financial mechanisms for operation and maintenance; and
• Designing context-specific GI systems that address local hydrological and social needs.

Ultimately, fostering environmental knowledge and collaboration among stakeholders can enhance the social acceptance, technical effectiveness, and long-term sustainability of green infrastructure, contributing to resilient and climate-adaptive urban environments in Iran and beyond.

Funding

This work was financially and institutionally supported by the Tehran Urban Research and Planning Center.

Authors’ Contribution

Authors contributed equally to the conceptualization and writing of the article. All of the authors approved the content of the manuscript and agreed on all aspects of the work.

Conflict of Interest

Authors declared no conflict of interest.

Acknowledgments

We are grateful to all the persons for scientific consulting in this paper.

علمی پژوهشی

ارزیابی ارتباط بین دانش محیط‌ زیستی و اولویت‌های ذی‌نفعان در اجرای زیرساخت‌های سبز در کاهش رواناب شهری *

آذر واعظی هیر[1] ، غلامرضا نبی بیدهندی[2] ، اسماعیل صالحی[3] ، علی دریابیگی زند[4] ، محمدصادق صادقیان[5]

1      مقدمه

رشد شتابان شهرنشینی، تغییر کاربری اراضی و گسترش سطوح نفوذناپذیر در دهه‌های اخیر، موجب افزایش قابل توجه رواناب‌های سطحی و کاهش نفوذ طبیعی آب در مناطق شهری شده است (Fletcher et al., 2015). این روند، علاوه بر تشدید خطر سیلاب‌های ناگهانی، به افت کیفیت منابع آب سطحی و زیرزمینی و درنهایت کاهش تاب‌آوری اکولوژیکی شهرها منجر شده است. در این میان، تغییرات اقلیمی و نوسانات بارش در مناطق نیمه‌خشک مانند تهران، وضعیت مدیریت رواناب شهری را بیش از پیش پیچیده کرده است. برای پاسخ به این چالش‌ها، در دو دهۀ اخیر رویکردی تحت عنوان زیرساخت‌های سبز[6] به‌عنوان جایگزینی پایدار و طبیعت‌محور برای سامانه‌های زه­کشی سنتی معرفی شده است (Ranjha, 2016). زیرساخت‌های سبز مجموعه‌ای از سازه‌ها و فضاهای طبیعی یا شبه‌طبیعی‌اند که فرآیندهای اکولوژیکی را در چرخۀ آب بازتولید کرده و از طریق نفوذ، تبخیر–تعرق و تصفیۀ زیستی، باعث کاهش حجم رواناب، بهبود کیفیت آب و افزایش خدمات اکوسیستمی می‌شوند (Gómez-Baggethun & Barton, 2013). ازجمله مهم‌ترین این سازه‌ها می‌توان به سلول زیست نگهدارنده[7]، جوی باغچه‌ها[8] و باغ‌باران‌ها[9] اشاره کرد که هریک، بسته به شرایط اقلیمی، شیب زمین و الگوی بارش، کارکرد متفاوتی در مدیریت آب شهری دارند (Berland et al., 2017).

با وجود اثبات مزایای فنی و زیست‌محیطی زیرساخت‌های سبز در کاهش رواناب و بهبود کیفیت محیط شهری، پذیرش و اجرای گستردۀ آن‌ها در کشورهای درحال­توسعه همچنان محدود است (Brown & Farrelly, 2009). پژوهش‌ها نشان داده‌اند که موانع اجرایی زیرساخت‌های سبز تنها به جنبه‌های فنی یا اقتصادی مربوط نمی‌شود، بلکه تا حد زیادی با ادراک، نگرش و سطح دانش گروه‌های ذی‌نفع در ارتباط است (Thorne et al., 2018). این ذی‌نفعان شامل سازمان‌های دولتی، شهرداری‌ها، شرکت‌های خدمات آب، مهندسان مشاور، دانشگاهیان و سازمان‌های مردم‌نهاد هستند که هریک نقش مهمی در طراحی، تصمیم‌گیری و اجرای برنامه‌های مرتبط با مدیریت رواناب دارند (Kabisch et al., 2016).

مطالعات متعددی نشان داده‌اند که دانش محیط‌ زیستی نقش کلیدی در شکل‌دهی به نگرش‌ها و رفتارهای مرتبط با محیط‌ زیست ایفا می‌کند (Meerow & Newell, 2017). افرادی که درک عمیق‌تری از فرآیندهای اکولوژیکی دارند، تمایل بیشتری به حمایت از سیاست‌ها و طرح‌هایی نشان می‌دهند که بر مبنای خدمات اکوسیستمی طراحی شده‌اند (Gómez-Baggethun & Barton, 2013). در مقابل، کمبود دانش یا درک ناکافی از کارکردهای اکولوژیکی می‌تواند منجر به مقاومت در برابر نوآوری‌های مدیریتی و ترجیح راه‌حل‌های سخت‌افزاری و پرهزینه شود (Roy et al., 2008). به همین دلیل، درک و سنجش ارتباط بین سطح دانش محیط‌ زیستی و اولویت‌های ذی‌نفعان، گامی اساسی در شناسایی موانع فرهنگی و نهادی اجرای زیرساخت‌های سبز محسوب می‌شود.

در شهر تهران، به‌ویژه در نواحی شمال‌شرقی مانند دارآباد، تغییرات کاربری اراضی و توسعۀ بی‌رویۀ ساخت‌وساز سبب افزایش حجم و شدت رواناب‌های سطحی شده است. از سوی دیگر، محدودیت منابع آب، کاهش نفوذپذیری خاک و فرسایش اراضی، کارایی سامانه‌های سنتی زه­کشی را به‌شدت کاهش داده است. در چنین شرایطی، رویکرد مبتنی بر زیرساخت سبز می‌تواند نه‌تنها به کنترل کمی رواناب کمک کند، بلکه با تأمین خدمات اکوسیستمی نظیر تنظیم اقلیم، تغذیۀ آب زیرزمینی و ارتقاء کیفیت منظر شهری، به بهبود پایداری اکولوژیکی نیز منجر شود (Kabisch et al., 2016; Fletcher et al., 2015). بااین­حال، اجرای موفق این رویکرد نیازمند هماهنگی میان نهادها و به‌ویژه افزایش سطح آگاهی و درک ذی‌نفعان از مزایا و کارکردهای چندوجهی آن است.

با توجه به شکاف موجود در درک اولویت‌های ذی‌نفعان محلی در مناطق نیمه‌خشک، این پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل ارتباط بین سطح دانش محیط‌ زیستی و اولویت‌بندی خدمات اکوسیستمی زیرساخت‌های سبز از سوی ذی‌نفعان انجام شده است. در این راستا، پرسش‌های اصلی تحقیق عبارت­اند از: ۱) سطح آگاهی ذی‌نفعان از چالش‌های محیطی منطقه و راه‌حل‌های مبتنی بر زیرساخت سبز چگونه است؟ ۲) اولویت‌های آنان در دریافت کدام خدمات اکوسیستمی متمرکز است؟ و ۳) آیا بین دانش محیط‌ زیستی و این اولویت‌بندی ارتباط معناداری وجود دارد؟ یافته‌های این مطالعه می‌تواند چارچوبی برای برنامه‌ریزی مشارکتی و زمینه‌ساز اجرای موفق زیرساخت‌های سبز در شهرهای با شرایط مشابه فراهم کند.

2      مبانی نظری

1.2. مفهوم زیرساخت‌های سبز و نقش آن در مدیریت رواناب شهری

زیرساخت‌های سبز به‌عنوان یکی از رویکردهای نوین مدیریت شهری، بر استفاده از فرآیندهای طبیعی و اکولوژیکی برای بهبود عملکرد سامانه‌های آب و محیط‌ زیست تأکید دارد. در مقابلِ سیستم‌های خاکستری که مبتنی بر سازه‌های سخت و کانالیزه­کردن جریان‌ها هستند، زیرساخت‌های سبز از عناصر طبیعی یا شبه‌طبیعی برای ذخیره، نفوذ و تصفیۀ رواناب استفاده می‌کند (Fletcher et al., 2015). این مفهوم، نه‌تنها به کنترل کمی رواناب کمک می‌کند بلکه با بازتولید فرآیندهای زیستی، به ارتقاء کیفیت آب، کاهش دمای شهری، بهبود کیفیت هوا و افزایش تنوع زیستی نیز منجر می‌شود (Gómez-Baggethun & Barton, 2013). در ادبیات جهانی، زیرساخت‌های سبز به‌عنوان رویکردی چندکارکردی شناخته می‌شود که قادر است هم‌زمان خدمات اکولوژیکی، اقلیمی، اقتصادی و اجتماعی ارائه دهد (Kabisch et al., 2016). از مهم‌ترین انواع آن در حوزۀ مدیریت رواناب شامل سلول‌های زیست‌نگهدارنده، جوی باغچه‌ها و باغ‌باران‌ها هستند که هرکدام بسته به ویژگی‌های اقلیمی، نوع خاک و الگوی بارندگی، عملکرد متفاوتی دارند (Berland et al., 2017). در مناطق نیمه‌خشک مانند تهران، زیرساخت‌های سبز می‌توانند علاوه بر کاهش خطر سیلاب، به تغذیۀ سفره‌های زیرزمینی و تعدیل دمای محیط کمک کنند. این ویژگی‌ها باعث شده است زیرساخت سبز به یکی از مؤثرترین ابزارهای تحقق توسعۀ شهری پایدار و سازگار با تغییرات اقلیمی تبدیل شود (Thorne et al., 2018).

یکی از مهم‌ترین چارچوب‌های نظری در تحلیل کارکرد زیرساخت‌های سبز، مفهوم خدمات اکوسیستمی است. خدمات اکوسیستمی به منافع و کارکردهایی گفته می‌شود که انسان از اکوسیستم‌های طبیعی دریافت می‌کند (Gómez-Baggethun & Barton, 2013). براساس طبقه‌بندی سازمان ارزیابی هزاره (MEA)، این خدمات در چهار دستۀ اصلی شامل تنظیمی، تأمینی، فرهنگی و پشتیبان قرار می‌گیرند.

زیرساخت‌های سبز با ایجاد پیوند میان اکوسیستم‌های طبیعی و بافت‌های مصنوع، درواقع به بازآفرینی این خدمات در محیط‌های شهری می‌پردازند (Teixeira et al., 2022). برای مثال، کاهش رواناب، تغذیۀ آب زیرزمینی و بهبود کیفیت آب، مصادیقی از خدمات تنظیمی‌اند؛ درحالی­که بهبود منظر شهری، افزایش ارزش اقتصادی ملک و ارتقاء سلامت روانی شهروندان در دستۀ خدمات فرهنگی قرار می‌گیرند (Berland et al., 2017). مطالعات متعددی تأکید کرده‌اند که درک ذی‌نفعان از این خدمات، نقشی تعیین‌کننده در پذیرش و حمایت از اجرای پروژه‌های زیرساخت سبز دارد (Kabisch et al., 2016; Meerow & Newell, 2017; Venkataramanan et al. (2020)).

2.2. دانش محیط‌ زیستی و نقش آن در شکل‌دهی نگرش و رفتار ذی­نفعان

مفهوم دانش محیط‌ زیستی یکی از بنیادی‌ترین متغیرها در نظریه‌های رفتار محیط‌ زیستی است. این دانش به میزان آگاهی افراد از مفاهیم، فرآیندها و پیامدهای محیط‌ زیستی اطلاق می‌شود و زیربنای نگرش‌ها و رفتارهای مسؤولانه نسبت به محیط محسوب می‌گردد. در حوزۀ مدیریت شهری و زیرساخت‌های سبز، دانش محیط‌ زیستی شامل درک علمی از چرخۀ آب، فرآیندهای اکولوژیکی، اثرات تغییر کاربری اراضی و ارزش خدمات اکوسیستمی است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که افزایش دانش محیط‌ زیستی موجب ارتقاء نگرش مثبت نسبت به اقدامات پایدار و کاهش مقاومت در برابر راهکارهای نوین مانند زیرساخت‌های سبز می‌شود (Thorne et al., 2018). به‌عبارت دیگر، دانش به‌عنوان محرک شناختی، زمینه‌ساز درک بهتر کارکردهای زیرساخت‌های سبز و در نتیجه، افزایش پذیرش اجتماعی و نهادی آن است (Kremer et al. 2016). در مقابل، کمبود دانش یا درک ناقص از فرآیندهای طبیعی ممکن است باعث گرایش به طرح‌های سنتی و سخت‌افزاری شود که پایداری زیست‌محیطی را تهدید می‌کنند. ذی‌نفعان در مدیریت شهری مجموعه‌ای از نهادها، سازمان‌ها و گروه‌هایی هستند که به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم در تصمیم‌گیری، طراحی و اجرای برنامه‌های مرتبط با محیط‌ زیست و آب نقش دارند. این گروه‌ها شامل سازمان‌های دولتی، شهرداری‌ها، شرکت‌های آب و فاضلاب، مهندسان مشاور، دانشگاهیان و سازمان‌های مردم‌نهاد هستند. درک و اولویت‌های این گروه‌ها نقش کلیدی در میزان موفقیت اجرای زیرساخت‌های سبز دارد (Wang, 2022). مطالعات بین‌المللی نشان داده‌اند که تفاوت در دیدگاه و سطح آگاهی ذی‌نفعان می‌تواند منجر به اختلاف در اولویت‌دهی خدمات اکوسیستمی شود. برای مثال، گروه‌های فنی و مهندسی معمولاً بر خدمات تنظیمی مانند کنترل سیلاب تأکید دارند، درحالی­که مدیران شهری ممکن است بیشتر به منافع اقتصادی یا زیبایی‌شناختی توجه کنند (Meerow & Newell, 2017). از­این­رو، تحلیل رابطۀ میان دانش محیط‌ زیستی و اولویت‌های ذی‌نفعان، می‌تواند شکاف‌های شناختی و نهادی را آشکار کرده و راه را برای تصمیم‌گیری‌های هماهنگ‌تر هموار کند (Thorne et al., 2018).

3.2. چارچوب نظری پژوهش: تبیین رابطۀ دانش، اولویت‌ها و پذیرش ذی­نفعان

براساس یافته‌های پژوهش‌های پیشین، رابطۀ میان دانش، نگرش و رفتار محیط‌ زیستی معمولاً در قالب مدل‌های مفهومی سه‌مرحله‌ای توضیح داده می‌شود؛ بدین معنا که دانش محیط‌ زیستی ← نگرش محیط‌ زیستی ← رفتار و تصمیم‌گیری پایدار منجر می‌شود. در زمینۀ زیرساخت‌های سبز نیز این رابطه به این صورت تبیین می‌شود که هرچه آگاهی ذی‌نفعان از فرآیندهای اکولوژیکی و کارکردهای زیرساخت‌های سبز بیشتر باشد، تمایل آن‌ها به انتخاب و حمایت از پروژه‌های طبیعت‌محور افزایش می‌یابد (Fletcher et al., 2015; Cusens et al., 2023).

بر همین مبنا، چارچوب نظری این پژوهش بر سه محور اصلی استوار است:

·            سطح دانش محیط‌ زیستی ذی‌نفعان به‌عنوان متغیر مستقل؛

·            اولویت‌دهی به خدمات اکوسیستمی زیرساخت‌های سبز به‌عنوان متغیر وابسته؛

·            درک ذی‌نفعان از فرصت‌ها و ملاحظات اجرایی زیرساخت‌های سبز به‌عنوان متغیر میانجی.

این چارچوب درواقع ترکیبی از نظریۀ رفتار محیط‌ زیستی و مدل پذیرش نوآوری‌های محیط‌ زیستی است و بر این فرض استوار است که درک اکولوژیکی می‌تواند بر تصمیم‌گیری اجرایی و سیاستی در حوزۀ زیرساخت‌های سبز تأثیر بگذارد.

مطالعات انجام‌شده در کشورهای توسعه­یافته و درحال­توسعه، همگی بر اهمیت آگاهی و آموزش در ترویج رویکرد زیرساخت سبز تأکید دارند. برای مثال، در پژوهش Fletcher و همکاران (2015) مشخص شد که نبود درک مشترک از مفاهیم و اصطلاحات فنی مربوط به زیرساخت‌های سبز، مانع اصلی در پذیرش نهادی آن در اروپا و استرالیا است. در سطح سیاستی، Meerow و Newell (2017) تأکید کرده‌اند که برنامه‌ریزی فضایی برای زیرساخت‌های سبز باید مبتنی بر آموزش و مشارکت چندبخشی باشد تا منافع اکولوژیکی و اجتماعی به‌طور هم‌زمان تحقق یابد. در ایران نیز، پژوهش‌های محدودی در زمینۀ نگرش ذی‌نفعان نسبت به زیرساخت‌های سبز انجام شده است، اما اغلب تمرکز آن‌ها بر جنبه‌های فنی و طراحی بوده است. در نتیجه، بررسی ارتباط میان دانش محیط‌ زیستی و اولویت‌های تصمیم‌گیری ذی‌نفعان می‌تواند شکاف مهمی را در ادبیات ملی پر کند و زمینه‌ساز توسعۀ سیاست‌های پایدارتر در مدیریت رواناب شهری گردد.

با توجه به مرور انجام‌شده، می‌توان نتیجه گرفت که زیرساخت‌های سبز به‌عنوان ابزاری چندکارکردی برای مدیریت رواناب شهری، درک متفاوتی از سوی گروه‌های ذی‌نفع دریافت می‌کند؛ این درک تا حد زیادی تابع میزان دانش محیط‌ زیستی و شناخت فرد از خدمات اکوسیستمی است. براساس نظریه‌های رفتار محیط‌ زیستی و مدل‌های پذیرش نوآوری، افزایش آگاهی علمی می‌تواند به تغییر نگرش و به‌تبع آن، به تغییر رفتار تصمیم‌گیری منجر شود. ازاین­رو، پژوهش حاضر بر آن است تا با بررسی رابطۀ میان سطح دانش محیط‌ زیستی و نوع اولویت‌دهی به خدمات اکوسیستمی، نقش آگاهی را به‌عنوان پیش‌شرط موفقیت اجرای زیرساخت‌های سبز در بافت شهری تهران تحلیل کند.

3      روش تحقیق

۱.۳. منطقۀ مطالعه

این پژوهش در منطقة دارآباد واقع در منطقۀ ۱ شهرداری تهران انجام شده است. این منطقه با مساحت ۲۸/۳۳ کیلومتر مربع و محیطی برابر با ۹۷/۳۰ کیلومتر، در شمال ‌شرق تهران قرار دارد. ارتفاع آن بین ۱۴۹۹ تا ۳۵۳۲ متر از سطح دریا متغیر است و با توجه به آمار سازمان هواشناسی استان تهران میانگین بارش سالانه ۰۴/۶۲۳ میلی‌متر و شرایط اقلیمی، به­عنوان منطقۀ نیمه‌خشک سرد طبقه‌بندی می‌شود. توسعۀ شهری، افزایش سطوح نفوذناپذیر و احداث پروژه‌هایی که مسیرهای زه­کشی طبیعی را قطع کرده‌اند، خطر وقوع سیلاب‌های ناگهانی را در این منطقه افزایش داده‌اند. ازاین­رو، منطقۀ دارآباد به­عنوان منطقه‌ای با پتانسیل بالا برای اجرا و مطالعۀ راهکارهای مبتنی بر زیرساخت سبز برای مدیریت رواناب و افزایش تاب‌آوری در نظر گرفته شد.

۲.۳. روش تحقیق: اعتبارسنجی ابزار، گردآوری داده و روش‌های آماری

برای دست­یابی به درکی جامع از دانش، برداشت‌ها و اولویت‌های ذی‌نفعان دربارۀ خدمات اکوسیستمی زیرساخت‌های سبز شهری در محدودۀ دارآباد تهران، پرسش­نامه‌ای ساختاریافته طراحی و اجرا شد. محتوای این پرسش­نامه با مرور مبانی نظری خدمات اکوسیستمی و نقش زیرساخت سبز در مدیریت رواناب تنظیم و تلاش شد تمامی جنبه‌های مرتبط با شناخت محیط‌ زیستی، ارزیابی عملکرد زیرساخت سبز، نگرانی‌ها و چالش‌های مرتبط با مدیریت رواناب شهری و ویژگی‌های جمعیت‌شناختی پاسخ‌دهندگان را پوشش دهد. جامعۀ آماری پژوهش شامل کلیۀ ذی‌نفعان کلیدی در حوزۀ مدیریت آب و محیط‌ زیست منطقۀ دارآباد بودند که با استفاده از روش نمونه‌گیری گلوله برفی شناسایی و انتخاب شدند. این ذی‌نفعان نمایندگانی از سازمان‌های دولتی و غیردولتی، شرکت‌های آب و فاضلاب، سازمان محیط‌ زیست، شهرداری، جامعۀ دانشگاهی، بخش حرفه‌ای، نهادهای مدیریت شهری، شورایاری محلات و نمایندگان معتمد جامعۀ محلی را در بر می‌گرفتند. پرسش­نامه شامل چهار بخش و عمدتاً مبتنی بر مقیاس پنج‌درجه‌ای لیکرت (۱= کاملاً مخالف، ۵= کاملاً موافق) بود. بخش نخست به ارزیابی دانش ذی‌نفعان دربارۀ وضعیت کنونی و آیندۀ محیط‌ زیست، ظرفیت‌های مدیریت رواناب، ضرورت منابع جایگزین آب و پیامدهای تغییر اقلیم و رشد جمعیت اختصاص یافت. در بخش دوم، براساس چارچوب ارزیابی خدمات هزاره (Millennium Ecosystem Assessment, 2005)، اهمیت خدمات اکوسیستمی برای هر نوع زیرساخت سبز سنجیده شد و پاسخ‌دهندگان میزان اهمیت هر خدمت را ارزیابی کردند. در ادامه، عملکرد سه نوع زیرساخت سبز از منظر عرضۀ خدمات اکوسیستمی و نیز میزان تقاضا برای آن‌ها مورد ارزیابی قرار گرفت و در پایان اطلاعات حرفه‌ای و جمعیت‌شناختی شرکت‌کنندگان ثبت شد. برای تضمین روایی محتوا، نسبت روایی لاوشه (Lawshe, 1975) به‌کار گرفته شد. دوازده خبرۀ مرتبط با زیرساخت سبز و مدیریت رواناب، هر گویه را در سه سطح «ضروری»، «مفید اما غیرضروری» و «غیرضروری» ارزیابی کردند. مقدار شاخص CVR با فرمول:

محاسبه شد که در آن N تعداد کل متخصصان و تعداد افرادی است که گزینۀ «ضروری» را انتخاب کرده‌اند. براساس مقدار حداقلی ۰٫۵۶ برای ۱۲ خبره (Lawshe, 1975)، گویه‌های زیر آستانه حذف شدند. همچنین پایایی با استفاده از آلفای کرونباخ سنجیده شد و مقدار ۰٫۸۲ به ‌دست آمد که طبق معیارهای George & Mallery (2003) نشان‌دهندۀ انسجام درونی بسیار مناسب ابزار است.

تحلیل داده‌ها با استفاده از آمار توصیفی انجام شد. روایی پرسش­نامه با استفاده از نظرات خبرگان تأیید و پایایی آن با استفاده از آلفای کرونباخ سنجیده شد. آمار توصیفی شامل میانگین، میانه و توزیع فراوانی برای تحلیل دانش و ادراکات زیست‌محیطی ذی­نفعان محاسبه گردید. بستۀ pandas پایتون نتایج دقیق این محاسبات را تضمین کرد (Virtanen et al., 2020). برای مقایسۀ میزان اهمیت خدمات، شاخصی وزنی براساس ترکیب رتبه (۱ تا ۱۳) و امتیاز اهمیت (۱ تا ۵) محاسبه گردید که ایدۀ اصلی آن از روش‌های وزن‌دهی چندمعیاره الهام گرفته شده است (Saaty, 2008):

S=

در این روش، امتیاز نهایی با به‌کارگیری مدل وزن‌دهی خطی به ‌دست آمد؛ به‌طوری‌که مقدار هر گویه(xi)  در وزن متناظر آن (ωi) ضرب و مجموع حاصل‌ها مطابق رابطه به‌عنوان شاخص ترکیبی ثبت شد. در ادامه از آزمون‌های U Kruskal-Wallis و Mann-Whitney (به دلیل داده‌های ناپارامتریک) برای بررسی روابط بین متغیرهای جمعیت­شناختی و متغیرهای عرضه، ازجمله متغیرهای محیطی استفاده شد (Corder & Foreman, 2009).

4      یافته‌ها و بحث

1.4. ویژگی‌های ذی‌نفعان و سطح دانش محیط‌ زیستی نسبت به چالش‌های رواناب شهری

این پژوهش با مشارکت ۴۵ نفر از ذی‌نفعان کلیدی در منطقۀ دارآباد تهران انجام شد که نمایندۀ طیف متنوعی از نهادهای سیاست‌گذار، اجرایی و علمی بودند. ترکیب وابستگی سازمانی پاسخ‌دهندگان (شکل 1) نشان داد که جامعۀ دانشگاهی با سهم 25% شهرداری با %23 و سازمان‌های دولتی با %20 بیشترین فراوانی را به خود اختصاص داده‌اند؛ درحالی­که سازمان‌های غیردولتی (مردم‌نهاد) % 18 و بخش خصوصی% 14نیز حضور معناداری در مطالعه داشتند. این تنوع نهادی، امکان بررسی تفاوت‌های ادراکی و دانشی میان گروه‌های مختلف ذی‌نفع را فراهم ساخته و اعتبار تحلیلی نتایج را تقویت می‌کند.

شکل ۱. ترکیب نهادی، نقش سازمانی، سابقۀ کاری و سطح تحصیلات ذی‌نفعان مشارکت‌کننده در منطقۀ مورد مطالعه

تحلیل سطح دانش و نگرش ذی‌نفعان نسبت به چالش‌های کلیدی منطقه (شکل 2) نشان داد که درک آن‌ها از تأثیر هم‌زمان رشد جمعیت و تغییرات اقلیمی بر منابع آب بسیار بالا است؛ به‌طوری‌که 5/95 درصد از پاسخ‌دهندگان این تأثیر را در سطح «زیاد» تا «خیلی زیاد» ارزیابی کردند (میانگین=62/4 از 5). این سطح بالای آگاهی، حساسیت جامعۀ ذی‌نفع نسبت به محرک‌های اصلی ناپایداری هیدرولوژیکی را نشان می‌دهد و با یافته‌های مطالعات انجام‌شده در سایر مناطق تحت تنش آبی همخوانی دارد (Cousins, 2017; Walsh et al., 2016).

در مقابل، ارزیابی ذی‌نفعان از وضعیت کنونی مدیریت رواناب شهری به‌طور چشم­گیری انتقادی بود. براساس نتایج، %4/84 از شرکت‌کنندگان عملکرد سیستم‌های موجود را در بازۀ «خیلی ضعیف» تا «متوسط» طبقه‌بندی کردند (میانگین =80/2 از 5). این نارضایتی گسترده، شکاف معنادار میان انتظارات ذی‌نفعان و کارایی سامانه‌های سنتی را آشکار می‌سازد و یافته مطالعات پیشین را تأیید می‌کند که بر ناکارآمدی رویکردهای متعارف در مواجهه با تغییرات سریع هیدرولوژیکی و اقلیمی تأکید دارند (Brown et al., 2009; Ferguson et al., 2013).

در خصوص وضعیت بهره‌برداری از آب‌های زیرزمینی، اگرچه تنها حدود %15 از پاسخ‌دهندگان شرایط را «بحرانی» یا «خیلی بحرانی» توصیف کردند، اما مخالفت گسترده‌ای با تداوم روند کنونی برداشت‌ها مشاهده شد. %۸۷ از ذی‌نفعان با ادامۀ بهره‌برداری در سطح فعلی «مخالف» یا «کاملاً مخالف» بودند (میانگین=15/4). این الگو نشان می‌دهد که حتی در غیاب بحران حاد، ذی‌نفعان نسبت به پیامدهای بلندمدت و غیرپایدار این روند آگاهی دارند و رویکردی پیشگیرانه را ترجیح می‌دهند؛ رویکردی که با اصول مدیریت یکپارچۀ منابع آب هم‌راستا است (Walsh et al., 2016).

سطح آشنایی ذی‌نفعان با مفهوم زیرساخت سبز نیز در مجموع مطلوب ارزیابی شد. نتایج نشان داد که %۹۵ از پاسخ‌دهندگان با مفهوم زیرساخت سبز «تا حدی» تا «کاملاً» آشنا هستند (میانگین=24/4) و حمایت بسیار بالایی از ضرورت استفاده از این رویکرد برای مدیریت رواناب شهری وجود دارد؛ به‌طوری‌که %۹۸ از ذی‌نفعان این نیاز را در سطح «زیاد» تا «خیلی زیاد» ارزیابی کردند (میانگین=56/4). این اجماع قوی، بستر شناختی مناسبی برای پذیرش نهادی و اجتماعی راهکارهای مبتنی بر طبیعت فراهم می‌کند و با پژوهش‌هایی هم­سو است که بر نقش زیرساخت‌های سبز در افزایش تاب‌آوری اکولوژیکی–اجتماعی شهرها تأکید دارند (Hansen & Pauleit, 2014; Wilfong & Pavao-Zuckerman, 2020).

نتایج آزمون کای‌دو نشان داد که بین بخش سازمانی و سطح دانش و نگرش ذی‌نفعان تفاوت‌های معناداری وجود دارد . (p<0.05) به‌طور مشخص، نگرانی نسبت به پیامدهای تغییر اقلیم و رشد جمعیت در میان ذی‌نفعان دانشگاهی و شهرداری و بخش دولتی به‌طور معناداری بالاتر از سایر گروه‌ها بود و آشنایی با مفهوم زیرساخت سبز نیز در این گروه‌ها بیش از بخش خصوصی و سازمان‌های غیردولتی گزارش شد. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که سطح و نوع دانش محیط‌ زیستی همچنان ناهمگن است و بدون تبادل دانش بین‌بخشی و توانمندسازی هدفمند، دست­یابی به درک مشترک نهادی با چالش مواجه خواهد شد.

در مجموع، نتایج این بخش تصویری از جامعه‌ای حرفه‌ای، آگاه و در­عین­حال نقاد را ترسیم می‌کند که ضمن تشخیص روشن چالش‌های محیطی و ناکارآمدی سیستم‌های موجود، آمادگی شناختی بالایی برای پذیرش و حمایت از راهکارهای مبتنی بر زیرساخت سبز دارد. این بستر دانشی مناسب، زمینۀ لازم برای تحلیل اولویت‌بندی خدمات اکوسیستمی و مقایسۀ عملکرد انواع زیرساخت‌های سبز را در بخش‌های بعدی فراهم می‌کند.

شکل ۲. مقایسۀ بین‌بخشی نگرش ذی‌نفعان نسبت به مسائل محیط‌ زیستی و مدیریت رواناب در منطقۀ دارآباد

2.4. اولویت‌بندی خدمات اکوسیستمی و ارزیابی عملکرد انواع زیرساخت‌های سبز از دیدگاه ذی‌نفعان

در این بخش، برداشت و ارزیابی ذی‌نفعان از کارکرد انواع مختلف زیرساخت‌های سبز و به‌ویژه خدمات اکوسیستمی مرتبط با مدیریت رواناب شهری در منطقۀ دارآباد بررسی شده است. پاسخ‌دهندگان سه نوع سازۀ «باغ باران‌ها»، «سلول‌های زیست‌نگهدارنده» و «جوی باغچه‌ها» را از نظر توانایی آن‌ها در تأمین ۱۳ نوع خدمت اکوسیستمی رتبه‌بندی کردند تا سهم نسبی هر نوع زیرساخت در تأمین این خدمات مشخص شود (شکل 3). نتایج نشان می‌دهد سلول‌های زیست‌نگهدارنده، بالاترین امتیاز را در کاهش حجم و اوج رواناب، بهبود کیفیت آب، جمع‌آوری و ذخیرۀ آب و تغذیۀ آب زیرزمینی کسب کرده‌اند؛ امری که بازتاب‌دهندۀ طراحی مهندسی‌شده این سازه‌ها با لایه‌های نفوذ، فیلتر و پوشش گیاهی ویژه است (Fletcher et al., 2015). در مقابل، باغ باران‌ها بیشترین امتیاز را برای شاخص‌هایی مانند ارتقاء کیفیت منظر شهری، افزایش تنوع زیستی، ذخیره آب و تعدیل دمای محیط به دست آورده‌اند و از دید ذی‌نفعان، هم از نظر کیفیت زیست‌محیطی و هم از حیث کارکرد هیدرولوژیک، اهمیت دوگانه‌ای دارند (Berland et al., 2017).

شکل ۳. نقشۀ حرارتی مقایسه‌ای عملکرد انواع زیرساخت‌های سبز در تأمین خدمات اکوسیستمی منتخب در منطقۀ دارآباد

جوی باغچه‌ها عموماً در سطحی میانی برای بهبود کیفیت هوا، تأثیر مثبت بر سلامت روان، و افزایش ارزش املاک ارزیابی شده‌اند و بیش از آن‌که به‌عنوان عناصر اصلی مدیریت رواناب تلقی شوند، به‌عنوان اجزای پشتیبان در شبکۀ زیرساخت سبز در نظر گرفته شده‌اند.

به­طور­کلی، خدمات تنظیمی مرتبط با آب در بالاترین سطوح اهمیت قرار گرفته‌اند؛ به‌گونه‌ای که "کاهش رواناب و سیلاب" با اختلاف قابل توجهی در جایگاه نخست قرار دارد. این نتیجه بیان­گر اجماع قوی دربارۀ نقش کلیدی کاهش خطر سیلاب در مواجهه با ریسک‌های فزاینده ناشی از تغییر اقلیم و توسعۀ شهری است (Fletcher et al., 2015). "جمع‌آوری و ذخیرۀ آب" و "تغذیۀ آب زیرزمینی" نیز در میان خدمات با اولویت بالا قرار گرفته‌اند و اهمیت امنیت آبی را در بافت‌های شهری نیمه‌خشک برجسته می‌کنند. خدمات مربوط به "تعدیل رویدادهای گرمای شدید" و "کاهش اثر جزیرۀ حرارتی شهری" نیز در نیمۀ بالایی طیف اهمیت قرار گرفته‌اند، هرچند پراکندگی بیشتری در رتبه‌ها مشاهده می‌شود؛ الگویی که با شواهد موجود دربارۀ نقش پوشش گیاهی شهری در ارتقاء آسایش حرارتی و تاب‌آوری اقلیمی همخوان است (Bowler et al., 2010).

در مقابل، خدماتی نظیر "ذخیره و جذب کربن"، "افزایش تنوع زیستی" و "بهبود کیفیت هوا" عمدتاً در میانۀ طیف اهمیت قرار گرفته‌اند که احتمالاً به دلیل ماهیت غیرمستقیم‌تر یا بلندمدت‌تر اثرات آن‌هاست (Laurans & Mermet, 2014). "ارزش‌های زیبایی‌شناختی"، "افزایش ارزش اقتصادی املاک" و "تشکیل و بهبود کیفیت خاک" معمولاً در طیف‌های پایین‌تر قرار گرفته‌اند که نشان می‌دهد این خدمات نسبت به کارکردهای حیاتی‌تر هیدرولوژیک در درجۀ دوم اهمیت قرار دارند. بااین­حال، "تأثیرات مثبت بر سلامت روانی" در بازۀ میانی ارزیابی شده است که بیان­گر شناخت متوسط نسبت به منافع اجتماعی و روان‌شناختی زیرساخت‌های سبز است (Gómez-Baggethun & Barton, 2013). به­طورکلی، نتایج نقشۀ حرارتی نشان می‌دهد ترجیحات ذی‌نفعان بیشتر حول خدماتی متمرکز است که به­صورت ملموس و کوتاه‌مدت به مدیریت آب و سازگاری با تغییر اقلیم کمک می‌کنند.

باغ باران‌ها در مقایسه با سلول‌های زیست‌نگهدارنده، برای تنظیم دمای محیط و افزایش تنوع زیستی امتیاز بالاتری دریافت کرده‌اند. این موضوع با ویژگی‌های باغ باران‌ها که معمولاً دارای تنوع گونه‌ای بیشتر، پوشش گیاهی متراکم‌تر و سطح تعرق–تبخیر بالاتری هستند، همخوانی دارد؛ ویژگی‌هایی که به ارتقاء زیستگاه، افزایش تنوع زیستی و تنظیم ریزاقلیم کمک می‌کنند (Bowler et al., 2010). در مقابل، سلول‌های زیست‌نگهدارنده که به­طور خاص برای نفوذ، ذخیره و تصفیۀ زیستی آب طراحی شده‌اند، برای خدمات مرتبط با آب ازجمله تغذیۀ آب زیرزمینی و کنترل رواناب در رتبه‌های بالاتری قرار گرفته‌اند؛ الگویی که هم با ویژگی‌های فنی این سازه‌ها و هم با اولویت‌های ذی‌نفعان در محیط نیمه‌خشک دارآباد سازگار است (Fletcher et al.  2015).

اگرچه جوی باغچه‌ها در بسیاری از خدمات اکوسیستمی امتیازهای پایین‌تری کسب کرده‌اند، اما از منظر ذی‌نفعان به‌عنوان عناصری با منافع اجتماعی و زیبایی‌شناختی قابل توجه شناخته می‌شوند. این سازه‌ها عمدتاً برای هدایت و انتقال رواناب در امتداد معابر و فضاهای شهری طراحی شده‌اند و درعین­حال امکان بهبود منظر و کیفیت بصری محیط و ایجاد فضاهای سبز خطی را فراهم می‌کنند؛ هرچند ظرفیت آن‌ها برای ایجاد زیستگاه‌های متنوع و اثرات سرمایشی، نسبت به باغ باران‌ها محدودتر است (Gómez-Baggethun & Barton, 2013).

ذی‌نفعان همچنین خدمات اکوسیستمی مرتبط با زیرساخت سبز را براساس نقش سازمانی و بخش‌های حرفه‌ای خود اولویت‌بندی کرده‌اند که نتایج آن در شکل 4 ارائه شده است. به­طورکلی، "کاهش رواناب و سیلاب"، "جمع‌آوری و ذخیرۀ آب" و "تغذیۀ آب زیرزمینی" تقریباً در میان تمامی گروه‌های حرفه‌ای (کارشناسان فنی، پژوهشگران، مدیران و برنامه‌ریزان شهری) در بالاترین سطح اهمیت قرار گرفته‌اند. کارشناسان فنی بیشترین امتیاز را برای خدمات تنظیمی مرتبط با آب اختصاص داده‌اند، درحالی­که پژوهشگران اگرچه اغلب خدمات را در سطح بالا ارزیابی کرده‌اند، اما نسبت به کارشناسان فنی تأکید اندکی کم­تری بر «تغذیۀ آب زیرزمینی» و «کنترل سیلاب» داشته‌اند. مدیران، عموماً ارزیابی‌های متوسط‌تری ارائه کرده‌اند و در مقایسه با برنامه‌ریزان شهری، به جنبه‌های زیبایی‌شناختی و اثرات بر سلامت روانی اهمیت کم­تری داده‌اند.

از منظر بخش‌های مختلف، نمایندگان جامعۀ دانشگاهی و شهرداری الگوی اولویت‌بندی مشابهی با کارشناسان فنی داشته‌اند و خدمات هیدرولوژیک را در صدر قرار داده‌اند. سازمان‌های غیر دولتی (مردم‌نهاد) ترجیحات متعادلی نشان داده‌اند، اما امتیازات آن‌ها به­طورکلی، کم­تر از نمایندگان دانشگاهی و مدیریت شهری بوده است. مشارکت‌کنندگان بخش خصوصی خدماتی نظیر "افزایش تنوع زیستی" و "سلامت روان و رفاه" را در سطوح پایین‌تری نسبت به سایر گروه‌ها رتبه‌بندی کرده و بیشتر بر کارکردهای مستقیم مرتبط با عملکرد اقتصادی و مدیریت ریسک تمرکز داشته‌اند. سازمان‌های دولتی نیز الگوی اولویت‌بندی نسبتاً میانی ارائه کرده‌اند، هرچند "جمع‌آوری و ذخیرۀ آب" و "تغذیۀ آب زیرزمینی" در میان آن‌ها بالاترین اهمیت را داشته است (Kabisch et al., 2016).

در مجموع، یافته‌های این بخش نشان می‌دهد که مستقل از نقش سازمانی یا بخش فعالیت، ذی‌نفعان خدمات اکوسیستمی مرتبط با آب را به‌عنوان اولویت‌های اصلی زیرساخت سبز شناسایی می‌کنند؛ به‌گونه‌ای که کاهش رواناب و سیلاب، جمع‌آوری و ذخیرۀ آب برای استفاده‌های آتی و تغذیۀ آب زیرزمینی تقریباً در تمامی گروه‌ها در صدر قرار دارد. این الگو بازتاب‌دهندۀ شرایط نیمه‌خشک منطقۀ دارآباد و تداوم چالش‌های مربوط به کمبود آب و ضرورت مدیریت بهینۀ منابع محدود است؛ نتیجه‌ای که با یافته‌های Kabisch et al. (2016) در مورد اهمیت راه‌حل‌های مبتنی بر طبیعت در شهرهای تحت تنش آبی همخوانی دارد. همچنین Gómez-Baggethun و (2013) Barton نشان داده‌اند که ارزش‌گذاری خدمات اکوسیستمی در بافت‌های شهری به­شدت تحت تأثیر مسائل محیطی محلی و انتظارات ذی‌نفعان است و این موضوع پیامدهای مهمی برای برنامه‌ریزی شهری و طراحی راهبردهای تاب‌آوری دارد.

هم‌راستایی میان اولویت‌های ذی‌نفعان و ظرفیت‌های واقعی انواع زیرساخت‌های سبز، بر ضرورت انتخاب ترکیبی هدفمند از این سازه‌ها در برنامه‌ریزی شهری تأکید می‌کند؛ به‌گونه‌ای که راهکارهای انتخاب‌شده بتوانند هم‌زمان به مدیریت رواناب، افزایش تاب‌آوری اقلیمی و پاسخ‌گویی به انتظارات نهادی و اجتماعی کمک کنند (Meerow & Newell, 2017).

شکل 4. اولویت‌بندی خدمات اکوسیستمی از دیدگاه ذی‌نفعان براساس نقش حرفه‌ای و بخش سازمانی در حوضۀ دارآباد

5      جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

این پژوهش با تمرکز بر منطقۀ دارآباد در شمال تهران، به‌دنبال تبیین رابطۀ میان سطح دانش محیط زیستی ذی‌نفعان، آشنایی آنان با مفهوم زیرساخت سبز و اولویت‌هایشان در به‌کارگیری زیرساخت­های سبز برای کاهش رواناب شهری بود. نتایج نشان داد که بخش قابل توجهی از ذی‌نفعان از حوزه‌های مختلف نهادی (شهرداری، دستگاه‌های دولتی، بخش خصوصی، سازمان‌های مردم‌نهاد و دانشگاه) از مسائل کلیدی منطقه مانند افزایش رواناب سطحی، افت سطح آب زیرزمینی و تشدید اثرات تغییر اقلیم آگاهی داشته و درک نسبتاً روشنی از ضرورت تغییر رویکرد در مدیریت آب شهری دارند. به‌طور هم‌زمان، آشنایی با مفهوم زیرساخت سبز نیز در میان پاسخ‌دهندگان در سطحی مطلوب ارزیابی شد و اکثریت آن‌ها از به‌کارگیری این رویکرد به‌عنوان مکمل و جایگزین پایدار برای روش‌های متعارف جمع‌آوری و دفع سریع رواناب حمایت کردند (Brown et al., 2009; Ferguson et al., 2013).

یافته‌ها نشان داد که هرچند سطح دانش محیط‌ زیستی و آشنایی با زیرساخت سبز در میان گروه‌های مختلف نسبتاً بالا است، اما تفاوت‌هایی معنادار در نحوۀ اولویت‌بندی مسائل و راه‌حل‌ها مشاهده می‌شود. به‌عنوان مثال، نمایندگان شهرداری و دستگاه‌های دولتی بیش از سایر گروه‌ها بر چالش‌های مرتبط با رواناب، فرسایش و تخریب بستر آبراهه‌ها تأکید داشتند؛ درحالی‌که سازمان‌های مردم‌نهاد و دانشگاهیان توجه بیشتری به پیامدهای زیست‌محیطی گسترده‌تر و خدمات اکوسیستمی متنوع معطوف کرده‌اند. این ناهمگونی نشان می‌دهد که اگرچه زبان مشترکی در پذیرش کلی ضرورت تغییر رویکرد وجود دارد، اما ترجمۀ این ضرورت به برنامه‌ها و اقدامات مشخص، تحت تأثیر موقعیت سازمانی، مسؤولیت‌ها و افق زمانی تصمیم‌گیری هر گروه قرار می‌گیرد (Cousins, 2017).

در ارزیابی ذی‌نفعان سه نوع زیر ساخت سبز سلول زیست نگهدارنده، جوی باغچه‌ها و باغ باران‌ها به‌طورکلی کارکردهای تنظیمی مرتبط با آب را در صدر اولویت‌ها قرار داده‌اند. کاهش حجم و اوج رواناب، بهبود کیفیت آب، جمع‌آوری و ذخیرۀ آب و تغذیۀ آب زیرزمینی، مهم‌ترین خدمات اکوسیستمی تلقی شده‌اند و سلول‌های زیست نگهدارنده، بیشترین امتیاز را برای این دسته از خدمات دریافت کرده‌اند. باغ باران‌ها بیش از همه به‌عنوان سازه‌هایی با کارکرد دوگانۀ زیست‌محیطی و منظرین ارزیابی شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که علاوه بر مشارکت در کاهش رواناب، برای ارتقاء تنوع زیستی، بهبود کیفیت منظر شهری و تعدیل دمای محیط اهمیت یافته‌اند. جوی باغچه‌ها، در مقایسه با دو سازۀ دیگر، بیشتر به‌عنوان عناصر پشتیبان در شبکۀ زیرساخت سبز شناخته شده‌اند که در هدایت رواناب، افزایش نفوذپذیری موضعی و بهبود کیفیت بصری عرصه‌های شهری نقش دارند.

تحلیل ترجیحات ذی‌نفعان در خصوص خدمات اکوسیستمی نشان داد که در بستر نیمه‌خشک تهران، خدمات مربوط به تنظیم رژیم هیدرولوژیک و سازگاری با گرمایش شهری، اولویت غالب را دارند. این الگو به‌روشنی نشان می‌دهد که در فضای تصمیم‌گیری منطقۀ دارآباد، امنیت آبی و مدیریت ریسک سیلاب، محور اصلی ارزش‌گذاری خدمات اکوسیستمی مرتبط با زیرساخت سبز است و سایر منافع، هرچند مهم، در مرتبه‌های بعدی قرار می‌گیرند.

به‌طورکلی، نتایج پژوهش تأکید می‌کند که برنامه‌ریزی و طراحی زیرساخت‌های سبز در شهرهایی مانند تهران، زمانی می‌تواند اثربخش و پایدار باشد که از یک‌سو، بر مبانی بوم‌شناختی و کارکردهای هیدرولوژیک سازه‌ها استوار باشد و از سوی دیگر، با ادراکات، ترجیحات و ظرفیت‌های نهادی ذی‌نفعان هم‌تراز شود. صرف اتکا بر تخصص فنی، بدون توجه به برداشت‌ها، اولویت‌ها و محدودیت‌های اجتماعی و سازمانی، می‌تواند به شکاف میان ظرفیت بالقوۀ خدمات اکوسیستمی و خدمات بالفعل منجر شود و پذیرش و اجرای پروژه‌های زیرساخت سبز را با چالش روبه‌رو سازد. یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که استفاده از چارچوب خدمات اکوسیستمی و تحلیل هم­زمان عرضه و تقاضا می‌تواند مبنایی نظام‌مند برای شناسایی ترکیب‌های مناسب سازه‌های سبز، متناسب با شرایط اقلیمی، هیدرولوژیک و نهادی هر منطقه فراهم کند.

از منظر سیاست‌گذاری و مدیریت شهری، نتایج این پژوهش چند پیام اصلی دارد:

نخست، ضرورت­گذار از رویکردهای صرفاً مهندسی و دفع سریع رواناب به رویکردهای تلفیقی مبتنی بر طبیعت که در آن سلول‌های زیست نگهدارنده، باغ باران‌ها و جوی باغچه‌ها به‌عنوان اجزای مکمل شبکۀ مدیریت آب شهری تلقی شوند.

 دوم، اهمیت تقویت آموزش و گفت‌وگوی بین نهادی برای افزایش درک مشترک از مزایا و محدودیت‌های زیرساخت سبز و کاهش فاصلۀ میان ادراک متخصصان، مدیران و سایر گروه‌های ذی‌نفع.

سوم، لزوم به‌کارگیری ابزارهای ارزش‌گذاری خدمات اکوسیستمی در فرآیندهای برنامه‌ریزی و ارزیابی طرح‌ها، به‌گونه‌ای که انتخاب نوع و مکان استقرار سازه‌ها، بر پایۀ منافع چندگانه و بلندمدت آن‌ها صورت گیرد، نه­صرفاً بر اساس هزینۀ اولیه یا ملاحظات فنی کوتاه‌مدت.

  این پژوهش، به‌عنوان یک مطالعۀ موردی در منطقۀ دارآباد، دارای محدودیت‌هایی نیز هست؛ بنابراین پیشنهاد می‌شود در تحقیقات آینده، مطالعات مشابهی در سایر منطقه‌های شهری تهران و شهرهای نیمه‌خشک دیگر انجام شود، ترکیب داده‌های ادراکی با پایش‌های میدانی و مدل‌سازی هیدرولوژیک تقویت گردد، و دامنۀ سازه‌های سبز مورد بررسی گسترش یابد. با وجود این محدودیت‌ها، یافته‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهد که رویکرد ذی‌نفع‌محور مبتنی بر خدمات اکوسیستمی می‌تواند چارچوبی عملی برای برنامه‌ریزی و اجرای زیرساخت‌های سبز در جهت ارتقاء تاب‌آوری آبی و اقلیمی شهرهای نیمه‌خشک و در صورت تعمیم و توسعه، مبنایی برای تصمیم‌گیری عادلانه‌تر و کارآمدتر در مدیریت آب شهری فراهم کند.

حامی مالی

این مقاله با حمایت‌های مادی و معنوی مرکز مطالعات و برنامه­ریزی شهر تهران انجام شده است.

سهم نویسندگان در پژوهش

نویسندگان این مقاله سهم برابری در انجام این پژوهش داشته‌اند.

تضاد منافع

نویسندگان اعلام می­کنند که هیچ تضاد منافعی در رابطه با نویسندگی و یا انتشار این مقاله ندارند.

تقدیر و تشکر

نویسنده (نویسندگان)، از همه­ی افراد، به دلیل مشاوره و راهنمایی علمی و مشارکت­شان در این مقاله تشکر و قدردانی می­نماید (می­نمایند).

منابع

Bowler, D. E., Buyung-Ali, L., Knight, T. M., & Pullin, A. S. (2010). Urban greening to cool towns and cities: A systematic review of the empirical evidence. Landscape and urban planning, 97(3), 147-155.

Brown, R. R., Keath, N., & Wong, T. H. (2009). Urban water management in cities: historical, current and future regimes. Water science and technology, 59(5), 847-855.

Berland, A., Shiflett, S. A., Shuster, W. D., Garmestani, A. S., Goddard, H. C., Herrmann, D. L., & Hopton, M. E. (2017). The role of trees in urban stormwater management. Landscape and Urban Planning, 162, 167–177.

Corder, G. W., & Foreman, D. I. (2009). Nonparametric statistics for non‐statisticians.

Cusens, J., Barraclough, A.D., Måren, I.E., 2023. Integration matters: Combining sociocultural and biophysical methods for mapping ecosystem service bundles. Ambio 52 (6), 1004–1021.        

Ferguson, B. C., Frantzeskaki, N., & Brown, R. R. (2013). A strategic program for transitioning to a Water Sensitive City. Landscape and urban planning, 117, 32-45.

Fletcher, T. D., Shuster, W., Hunt, W. F., Ashley, R., Butler, D., Arthur, S., Trowsdale, S., Barraud, S., Semadeni-Davies, A., & Bertrand-Krajewski, J.-L. (2015). SUDS, LID, BMPs, WSUD and more–The evolution and application of terminology surrounding urban drainage. Urban water journal, 12(7), 525-542.

George, D., & Mallery, P. (2003). SPSS for Windows step by step: answers to selected exercises. A simple guide and reference, 63(1), 1461-1470.

Gómez-Baggethun, E., & Barton, D. N. (2013). Classifying and valuing ecosystem services for urban planning. Ecological economics, 86, 235-245.

Hansen, R., & Pauleit, S. (2014). From multifunctionality to multiple ecosystem services? A conceptual framework for multifunctionality in green infrastructure planning for urban areas. Ambio, 43, 516-529.

Kabisch, N., Frantzeskaki, N., Pauleit, S., Naumann, S., Davis, M., Artmann, M., Haase, D., Knapp, S., Korn, H., & Stadler, J. (2016). Nature-based solutions to climate change mitigation and adaptation in urban areas: perspectives on indicators, knowledge gaps, barriers, and opportunities for action. Ecology and Society, 21(2).

Kremer, P., Hamstead, Z., Haase, D., McPhearson, T., Frantzeskaki, N., Andersson, E., Kabisch, N., Larondelle, N., Rall, E. L., & Voigt, A. (2016). Key insights for the future of urban ecosystem services research. Ecology and Society, 21(2).

Laurans, Y., & Mermet, L. (2014). Ecosystem services economic valuation, decision-support system or advocacy? Ecosystem Services, 7, 98-105.

Lawshe, C. H. (1975). A quantitative approach to content validity. Personnel psychology, 28(4).

Meerow, S., & Newell, J. P. (2017). Spatial planning for multifunctional green infrastructure: Growing resilience in Detroit. Landscape and urban planning, 159, 62-75.

Millennium ecosystem assessment, M. (2005). Ecosystems and human well-being (Vol. 5). Island press Washington, DC.

Ranjha, S., 2016. Green Infrastructure_Planning for Sustainable and Resilient Urban Environment.

Saaty, T. L. (2008). Decision making with the analytic hierarchy process. International journal of services sciences, 1(1), 83-98.

Thorne, C. R., Lawson, E. C., Ozawa, C., Hamlin, S. L., & Smith, L. A. (2018). Overcoming uncertainty and barriers to adoption of Blue‐Green Infrastructure for urban flood risk management. Journal of Flood Risk Management, 11, S960-S972.

Teixeira, C. P., Fernandes, C. O., Ryan, R., & Ahern, J. (2022). evaluations and preferences towards plants in urban green spaces: Implications for the design and management of Novel Urban Ecosystems. Journal of environmental management, 314, 115103.

Virtanen, P., Gommers, R., Oliphant, T. E., Haberland, M., Reddy, T., Cournapeau, D., Burovski, E., Peterson, P., Weckesser, W., & Bright, J. (2020). SciPy 1.0: fundamental algorithms for scientific computing in Python. Nature methods, 17(3), 261-272.

Venkataramanan, V., Lopez, D., McCuskey, D. J., Kiefus, D., McDonald, R. I., Miller, W. M., Packman, A. I., & Young, S. L. (2020). Knowledge, attitudes, intentions, and behavior related to green infrastructure for flood management: A systematic literature review. Science of the Total Environment, 720, 137606.

Wang, L. (2022). Exploring a knowledge map for urban resilience to climate change. Cities, 131, 104048.

Walsh, C. J., Booth, D. B., Burns, M. J., Fletcher, T. D., Hale, R. L., Hoang, L. N., Livingston, G., Rippy, M. A., Roy, A. H., & Scoggins, M. (2016). Principles for urban stormwater management to protect stream ecosystems. Freshwater Science, 35(1), 398-411.

Wilfong, M., & Pavao-Zuckerman, M. (2020). Rethinking stormwater: analysis using the hydrosocial cycle. Water, 12(5), 1273.

* Corresponding Author: Associate Professor, Faculty of Environment, University of Tehran, Iran.

*  نویسنده مسؤول: علی دریابیگی زند

[1] ادانشجوی دکتری گروه برنامه‌ریزی و مدیریت محیط زیست و HSE، دانشگاه تهران، تهران، ایران. azar.vaeziheir@ut.ac.ir

[2] استاد گروه مهندسی محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران. ghhendi@ut.ac.ir

[3] استاد گروه برنامه‌ریزی و مدیریت محیط زیست و HSE، دانشگاه تهران، تهران، ایران. tehranssaleh@ut.ac.ir

[4] دانشیار گروه برنامه‌ریزی و مدیریت محیط زیست و HSE، دانشگاه تهران، تهران، ایران. نویسنده مسئول. adzand@ut.ac.ir

[5] استاد گروه مهندسی عمران، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. moh.sadeghiyan@iauctb.ac.ir

[6] Green Infrastructure

[7] Bio-retention Cells

[8] Vegetative Swales

[9] Rain Gardens

[1] Ph.D. in Environmental planning, Faculty of Environment, University of Tehran, Iran.

[2] Professor, Faculty of Environment, University of Tehran, Iran.

[3] Professor, Faculty of Environment, University of Tehran, Iran.

[4] Associate Professor, Faculty of Environment, University of Tehran, Iran.

[5] Professor, Faculty of Civil and Earth Resources Engineering, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.