Research Paper

Challenges of construction waste management and its consequences on the environment in the northern regions of Iran (Case study: Mazandaran Province) *

Yaser Goldust[1] ,    Majid Ahmadpour [2]* ,      Hossein Ghorbani[3]

Extended Abstract

1.1        Introduction

Construction waste management has emerged as a major environmental and urban sustainability challenge in Mazandaran province, northern Iran. Rapid urbanization, extensive construction projects, and widespread renovation activities have led to a substantial increase in construction debris, which, if improperly managed, can cause soil and water pollution, landscape degradation, occupation of urban spaces, and threats to public health. Despite the potential for recycling and reusing materials such as concrete, metals, glass, and local building resources, the region lacks systematic and effective waste management practices. Inadequate policies, weak regulatory frameworks, limited infrastructure, and low public awareness have resulted in uncontrolled disposal and significant environmental damage. The province’s specific climatic conditions, including heavy rainfall, landslides, and flooding, further complicate waste management and intensify negative environmental consequences. Integrating vernacular architecture and climate-compatible materials with modern recycling technologies offers a promising pathway to mitigate environmental impacts and enhance sustainable construction material cycles. This study examines the interplay of policy, infrastructure, community engagement, and environmental factors to propose strategies for more efficient, adaptive, and sustainable construction waste management in Mazandaran. Furthermore, it highlights the economic, social, and environmental opportunities associated with recycling, including reduced construction costs, job creation, and enhanced public awareness and responsibility.

Extended Abstract

1.2        Introduction

Construction waste management has emerged as a major environmental and urban sustainability challenge in Mazandaran province, northern Iran. Rapid urbanization, extensive construction projects, and widespread renovation activities have led to a substantial increase in construction debris, which, if improperly managed, can cause soil and water pollution, landscape degradation, occupation of urban spaces, and threats to public health. Despite the potential for recycling and reusing materials such as concrete, metals, glass, and local building resources, the region lacks systematic and effective waste management practices. Inadequate policies, weak regulatory frameworks, limited infrastructure, and low public awareness have resulted in uncontrolled disposal and significant environmental damage. The province’s specific climatic conditions, including heavy rainfall, landslides, and flooding, further complicate waste management and intensify negative environmental consequences. Integrating vernacular architecture and climate-compatible materials with modern recycling technologies offers a promising pathway to mitigate environmental impacts and enhance sustainable construction material cycles. This study examines the interplay of policy, infrastructure, community engagement, and environmental factors to propose strategies for more efficient, adaptive, and sustainable construction waste management in Mazandaran. Furthermore, it highlights the economic, social, and environmental opportunities associated with recycling, including reduced construction costs, job creation, and enhanced public awareness and responsibility.

1.3        Research Methodology

This applied qualitative study uses Grounded Theory (Glaser & Strauss, 1999) to analyze the environmental impacts of construction waste management in Mazandaran. Data were collected through semi-structured interviews with 23 experts, policymakers, and practitioners selected via theoretical sampling. The interviews were coded and analyzed in MAXQDA through open, axial, and selective coding to develop a theoretical model. Validity was ensured using member checking, expert review, and independent coding by two researchers..

1.4        Research Findings

The analysis revealed that ineffective construction waste management in Mazandaran leads to significant soil and water pollution, exacerbated by inadequate recycling infrastructure and limited community participation. Interactions between poor management and the province’s climatic conditions, such as heavy rainfall and floods, amplify environmental impacts. The study highlights the multidimensional nature of waste management, showing that technological, policy, and social factors must work together for sustainable outcomes. Experts recommend enhancing recycling infrastructure, adopting modern technologies, promoting public awareness, and designing locally adaptive policies.

The qualitative analysis of construction waste management in Mazandaran province revealed a multifaceted and complex set of challenges that significantly impact the environment. The study identified that illegal dumping of construction debris, particularly in rivers, forests, and urban peripheries, is a primary contributor to soil and water contamination. This unmanaged disposal not only pollutes natural resources but also leads to the degradation of urban and natural landscapes, threatening sensitive habitats and biodiversity

.

1.5        Conclusion

The findings of this study demonstrate that construction waste management in Mazandaran faces substantial challenges, which result in serious environmental consequences. Illegal dumping of debris in rivers, forests, and urban margins contributes to soil and water pollution, landscape degradation, and threats to sensitive habitats, confirming the study’s first hypothesis regarding the direct link between poor waste management and environmental harm. The lack of modern infrastructure and recycling technologies is identified as a critical barrier, leading to the underutilization of recyclable materials such as concrete, metals, and glass, which in turn increases both economic costs and environmental pressures. Social and cultural factors also play a significant role, as limited public awareness and participation hinder effective waste separation and recycling efforts. The study further emphasizes the interaction between Mazandaran’s unique climatic conditions—heavy rainfall, floods, and landslides—and inefficient management practices, which together amplify environmental impacts. Experts recommend a comprehensive approach that includes strengthening recycling infrastructure, adopting advanced technologies, educating and engaging the community, and developing locally adaptive policies. Ultimately, the research highlights that construction waste management is a multidimensional issue encompassing social, economic, cultural, and climatic dimensions. Transitioning from reactive, traditional practices to proactive, participatory, and integrated strategies is essential for reducing environmental impacts, promoting sustainable resource use, and supporting long-term urban resilience in northern Iran.

Funding

There is no funding support.

Authors’ Contribution

Authors contributed equally to the conceptualization and writing of the article. All of the authors approved the content of the manuscript and agreed on all aspects of the work

Conflict of Interest

Authors declared no conflict of interest.

Acknowledgments

We are grateful to all the persons for scientific consulting in this paper.

علمی پژوهشی

شناسایی چالش­های مدیریت پسماند ساختمانی و اثرات زیست­محیطی در استان مازندران

یاسر گلدوست[1] ، مجید احمدپور[2] حسین قربانی[3]

2      مقدمه

مدیریت پسماندهای ساختمانی در دهه‌های اخیر به‌عنوان یکی از چالش‌های مهم محیط‌ زیستی و از ملزومات توسعۀ پایدار شهری مطرح شده است (Javadifard & Karimi, 2022). رشد سریع شهرنشینی، افزایش پروژه‌های عمرانی و تولید فزایندۀ نخاله‌های ساختمانی، فشار قابل ‌توجهی بر منابع طبیعی و اکوسیستم‌ها وارد کرده است؛ به‌ویژه در مناطق حساس و مرطوب که سیستم‌های طبیعی آسیب‌پذیرتر هستند. بررسی‌های جهانی نشان می‌دهد که پسماندهای ساختمانی در صورت مدیریت ناکارآمد می‌توانند منجر به آلودگی خاک و آب، تخریب مناظر طبیعی، افزایش گازهای گلخانه‌ای و اشغال گستردۀ فضاهای شهری شوند (Begum et al., 2009; Lu & Yuan, 2010). این مسأله در مناطق شمالی ایران (Khanighaleh et al., 2024) و به‌خصوص استان مازندران، به دلیل ویژگی‌های اقلیمی و آسیب‌پذیری محیطی، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

ویژگی‌های اقلیمی مازندران -ازجمله بارندگی‌های شدید، رطوبت بالا، سیلاب‌های دوره‌ای و رانش زمین- پیچیدگی مدیریت پسماندهای ساختمانی را افزایش می‌دهد. در مناطق سیلاب‌خیز، انباشت پسماند ساختمانی می‌تواند مسیر آبراهه‌ها را مسدود کرده، فرسایش را تشدید و کیفیت آب‌های سطحی را کاهش دهد (Amato et al., 2020). همچنین مطالعات بین‌المللی گزارش کرده‌اند که مدیریت ناکارآمد پسماند در اقلیم‌های پربارش معمولاً با انتشار آلودگی بیشتر و فرسایش شدیدتر همراه است (Pires et al., 2011). بنابراین، شرایط اقلیمی منحصربه‌فرد مازندران ضرورت بازنگری در سیاست‌ها و ابزارهای مدیریت پسماند را برجسته می‌کند.

با وجود اهمیت بازیافت و استفادۀ مجدد از موادی مانند بتن، فلزات و شیشه، پژوهش‌های جهانی نشان می‌دهد که کارآمدی مدیریت پسماند ساختمانی به وجود سیاست‌های هماهنگ، زیرساخت‌های مناسب و مشارکت اجتماعی وابسته است (Yuan, 2013). در کشورهای توسعه‌یافته، فناوری‌های نوین بازیافت و ایجاد چرخه‌های اقتصادی سبز توانسته‌اند ارزش­افزودۀ قابل ‌توجهی از پسماندهای ساختمانی ایجاد کرده و فشار بر محیط‌ زیست را کاهش دهند (Li et al., 2013).

هرچند پژوهش‌هایی دربارۀ مدیریت پسماند ساختمانی در ایران (Javadifard & Karimi, 2022) انجام شده است، اما این مطالعات عمدتاً بر شهرهایی مانند تهران (Asgari et al., 2017; Fattahi et al., 2023)، مشهد (Zakerhosseini et al., 2024) و یزد (Sharifi Paichoon et al., 2024a; Sharifi Paichoon et al., 2024b) تمرکز داشته‌اند و نتایج آن‌ها نشان می‌دهد که ضعف هماهنگی نهادی، کمبود زیرساخت‌ها و نبود فرهنگ تفکیک، چالش‌های اصلی در مدیریت پسماند شهری محسوب می‌شوند. این مطالعات به‌عنوان نمونه‌های مشابه ملی قابل استناد هستند، اما شرایط اقلیمی و محیطی شمال ایران [به­ویژه مازندران] از بسیاری جهات متفاوت و پیچیده‌تر است (Khanighaleh et al., 2024).

الگوهای ساخت‌وساز در استان مازندران طی سال‌های اخیر، تحت تأثیر رشد جمعیت، توسعۀ گردشگری و گسترش بی­برنامۀ شهرها، حجم تولید نخاله‌های ساختمانی را افزایش داده است. رهاسازی این پسماندها در حاشیۀ جاده‌ها، رودخانه‌ها و جنگل‌ها نه‌تنها چرخه‌های طبیعی محیط‌ زیست را مختل می‌کند، بلکه کیفیت آب‌های سطحی و زیرزمینی را نیز کاهش داده و موجب تخریب زیستگاه‌ها و چشم‌اندازهای گردشگری می‌شود (Khanighaleh et al., 2024). پژوهش‌های بین‌المللی نیز تأکید می‌کنند که دفع غیراصولی نخاله‌های ساختمانی در مناطق حساس می‌تواند پیامدهای شدید اکولوژیکی ایجاد کند (Amato et al., 2020). همچنین برخی مطالعات داخلی در شهرهای مشابه از نظر رشد ساخت‌وساز نشان داده‌اند که نبود سازوکارهای نظارتی و ضعف تجهیزات بازیافت، مشکلات محیط زیستی مرتبط با پسماند را تشدید می‌کند (Asgari et al., 2017; Fattahi et al., 2023; Zakerhosseini et al., 2024; Sharifi Paichoon et al., 2024a; Sharifi Paichoon et al., 2024b).

اگرچه پژوهش‌های متعددی در سطح بین‌المللی به جنبه‌های مختلف مدیریت پسماند ساختمانی پرداخته‌اند، اما مطالعات بومی‌شده‌ای که پیامدهای محیط زیستی پسماندهای ساختمانی را در اقلیم مرطوب شمال ایران و به‌طور مشخص در استان مازندران تحلیل کنند، بسیار محدود هستند. همچنین کم­تر پژوهشی به بررسی ترکیبیِ عوامل مدیریتی، نهادی، اقلیمی و اجتماعیِ مؤثر بر ناکارآمدی مدیریت پسماند، متناسب با ویژگی‌های مازندران پرداخته است. این خلأ علمی انجام یک پژوهش منطقه‌ای، موضوع‌محور و مبتنی بر واقعیت‌های محلی را ضروری می‌کند.

استان مازندران با تنوع زیستی بالا، اقلیم حساس و چشم‌اندازهای طبیعی منحصربه‌فرد، نسبت به پیامدهای دفن و رهاسازی پسماند ساختمانی بسیار آسیب‌پذیر است. مدیریت ناکارآمد پسماند در این استان نه‌تنها موجب آلودگی خاک و منابع آب می‌شود، بلکه زیستگاه‌ها، اراضی کشاورزی، مناطق گردشگری و کیفیت زندگی ساکنان را نیز تهدید می‌کند. از منظر اقتصادی، مدیریت صحیح پسماندهای ساختمانی می‌تواند به کاهش هزینه‌های ساخت‌وساز و ایجاد فرصت‌های شغلی در بخش بازیافت منجر شود. بنابراین، بررسی این موضوع در موضع استان مازندران ضرورتی انکارناپذیر دارد.

در استان مازندران، نبود نظام منسجم برای مدیریت پسماندهای ساختمانی موجب شده است نخاله‌های ناشی از ساخت‌وساز به‌طور گسترده در محیط‌های طبیعی ازجمله جنگل‌ها، رودخانه‌ها، سواحل و حاشیۀ شهر رهاسازی شود. این وضعیت، در کنار کمبود زیرساخت‌های بازیافت، ضعف سازوکارهای اجرایی و نبود برنامه‌ریزی مؤثر، باعث بروز پیامدهای محیط زیستی قابل ‌توجهی در اقلیم مرطوب و حساس مازندران شده است؛ پیامدهایی نظیر آلودگی آب و خاک، انسداد مسیرهای آبراهه، تشدید فرسایش و تخریب زیست‌بوم‌ها. استمرار این روند نشان‌دهندۀ وجود یک مسألۀ جدی در مدیریت پسماندهای ساختمانی استان است که آثار آن به­طور فزاینده­ای محیط‌ زیست و زیرساخت‌های طبیعی منطقه را تحت‌ تأثیر قرار می‌دهد و در صورت تداوم، می‌تواند ظرفیت‌های اکولوژیک استان را تضعیف کرده، پایداری محیطی و کیفیت زندگی ساکنان را با مخاطره مواجه سازد و فشار بیشتری بر منابع طبیعی وارد کند.

بر اساس این، پرسش اصلی پژوهش این است که چالش­های مدیریت پسماند ساختمانی در استان مازندران و اثرات محیط زیستی ناشی از آن کدامند؟

3      مبانی نظری

3.1      مفاهیم و بنیان­های نظری

پسماندهای ساختمانی به‌عنوان زیرمجموعه‌ای از پسماندهای عادی، حاصل فعالیت‌های گسترده ساخت‌وساز، بازسازی، تخریب و پروژه‌های عمرانی هستند و ترکیبی متنوع از مصالحی همچون بتن، آجر، چوب، فلزات و شیشه را دربرمی‌گیرند (Past et al., 2017; Somasundaram et al., 2015). مطالعات جهانی نشان می‌دهد که حدود ۳۸ درصد پسماندهای جامد شهری در جهان از نوع ساختمانی است (Chinda, 2016) و در ایران نیز حجم این پسماندها به‌طور قابل ‌توجهی بالاست و سالانه در حدود 80 میلیون تن نخاله (روزانه تقریباً 200 تا 250 هزار تن) به محل‌های دفن منتقل می‌شود (Past et al., 2017). تنوع ترکیب، حجم بالا و حضور مواد بالقوه آلاینده، این نوع پسماند را از سایر انواع پسماند متمایز می‌کند و سبب شده است که در شمار دغدغه‌های اصلی محیط‌ زیست قرار گیرد (Arslan et al., 2012; Javadifard & Karimi, 2022).

مدیریت پسماند ساختمانی فرآیندی نظام‌مند شامل برنامه‌ریزی، جداسازی، جمع‌آوری، حمل‌ونقل، پردازش، بازیافت و دفع اصولی پسماندهای عمرانی است که هدف آن کاهش پیامدهای منفی و افزایش بهره‌وری منابع است. اهمیت مدیریت این پسماندها زمانی بیشتر آشکار می‌شود که مشخص گردد بخش زیادی از ترکیبات آن‌ها در بسیاری کشورها تا ۹۰ درصد قابلیت بازیافت دارند و می‌توانند دوباره وارد چرخۀ ساخت‌وساز شوند. تجربۀ کشورهایی مانند چین و آمریکا در استفاده از فناوری‌های بازیافت در محل، نشان داده است که بازیافت، نه‌تنها اثرات محیط زیستی آوارهای ناشی از بلایای طبیعی را کاهش می‌دهد، بلکه موجب تسریع در بازسازی و صرفه‌جویی اقتصادی می‌شود (Fattahi et al., 2023).

بااین­حال، در ایران به دلیل عواملی چون ارزان بودن مصالح نو، مدیریت ناکارآمد شهری و فقدان مشوق‌های اقتصادی، بازیافت پسماندهای ساختمانی چندان توسعه نیافته و چرخۀ مدیریت آن همچنان متکی بر جمع‌آوری، انباشت و دفن است. این مسأله در شرایطی رخ می‌دهد که میانگین عمر ساختمان‌ها در ایران ۲۵ تا ۳۰ سال برآورد شده و همین موضوع سرعت و شدت تولید پسماند را افزایش می‌دهد (Dehghani & Gorgin Karaji, 2016). در مقابل، فناوری‌هایی مانند خردایش بتن و بازیابی فلزات می‌توانند بخشی از فشار بر منابع طبیعی و محل‌های دفن را کاهش دهند (De Melo et al., 2011).

پیامدهای عدم مدیریت صحیح این پسماندها به‌ویژه در محیط‌ زیست به‌وضوح قابل مشاهده است. اثرات محیط‌ زیستی پسماند ساختمانی شامل پیامدهای ناشی از دفع، رهاسازی یا مدیریت نادرست نخاله‌ها بر خاک، آب، هوا، زیستگاه‌ها، منظر و سلامت انسان است و یکی از مهم‌ترین چالش‌های محیط‌ زیستی شهرهای درحال­توسعه به‌شمار می‌رود (Ngo et al., 2021). انباشت یا دفن غیر اصولی نخاله‌ها می‌تواند سبب آلودگی خاک و منابع آب، تخریب زیستگاه‌ها، انتشار بوهای نامطبوع و تهدید سلامت عمومی شود (Ambros et al., 2017).

این اثرات در مناطق حساس اقلیمی مانند استان مازندران شدت بیشتری می‌یابند؛ زیرا بارندگی فراوان، رطوبت بالا و خاک‌های مستعد فرسایش، انتقال سریع‌تر آلاینده‌ها و افزایش خطراتی مانند رانش زمین و سیلاب را به دنبال دارد. در چنین شرایطی، مدیریت تطبیقی پسماند- که بر بازنگری مداوم سیاست‌ها، استفاده از فناوری‌های نوین، مشارکت جامعه و طراحی زیرساخت‌های سازگار با اقلیم تأکید دارد- می‌تواند راهکاری مؤثر برای کاهش اثرات منفی باشد (Jang & Townsend, 2001). همچنین بهره‌گیری از اصول معماری بومی مناطق مرطوب شمال کشور و استفاده از مصالح محلی، همراه با فناوری‌های مدرن بازیافت، فرصت‌هایی برای کاهش تولید پسماند و افزایش پایداری محیط زیستی فراهم می‌کند (Elshaboury et al., 2022).

بررسی چالش‌های مدیریت پسماند ساختمانی و پیامدهای محیط‌ زیستی آن مستلزم به‌کارگیری چارچوب‌های نظری چندبعدی است که بتوانند این پدیده را از منظر ساختاری، نهادی، اقلیمی و اجتماعی تبیین کنند. ازآنجاکه مدیریت پسماند ساختمانی فراتر از یک مسألۀ فنی بوده و در بستر تعامل میان نهادهای رسمی، ذی‌نفعان محلی، شرایط اقلیمی و ظرفیت‌های اجرایی شکل می‌گیرد، لازم است مجموعه‌ای از نظریه‌ها برای تحلیل ابعاد مختلف آن مورد استفاده قرار گیرد.

بر اساس همین، پنج نظریۀ کلیدی انتخاب شده‌اند که هریک بخشی از مسأله را تبیین می‌کنند: نظریۀ مدیریت یکپارچۀ پسماند[4] برای تحلیل ساختار و فرآیندهای مدیریت پسماند؛ نظریۀ حکمرانی محیط زیست[5] برای تبیین نقش نهادها و سازوکارهای حکمرانی؛ نظریۀ ظرفیت نهادی[6] برای ارزیابی توان اجرایی نهادهای مسؤول؛ نظریۀ آسیب‌پذیری اقلیمی[7] برای توضیح تأثیر شرایط اقلیمی بر شدت اثرات پسماند و درنهایت، ترکیب نظریۀ ذی‌نفعان[8] و نظریۀ اقدام جمعی[9] برای تبیین نحوۀ مشارکت، تعارضات و رفتار گروه‌های مختلف در فرآیند مدیریت پسماند ساختمانی. به‌کارگیری این مجموعه نظری موجب می‌شود پدیدۀ مورد مطالعه از منظرهای مختلف ساختاری، نهادی، اقلیمی و رفتاری بررسی شده و چارچوبی جامع برای تحلیل چالش‌ها و پیامدهای محیط‌ زیستی آن فراهم گردد.

نظریۀ مدیریت یکپارچۀ پسماند یکی از بنیادی‌ترین چارچوب‌ها برای تحلیل چالش‌های مدیریت انواع پسماند، ازجمله پسماند ساختمانی است. این نظریه بیان می‌کند که مدیریت مطلوب مستلزم هماهنگی میان ابعاد فنی، نهادی، اقتصادی، اجتماعی و محیط‌ زیستی است (Tchobanoglous & Kreith, 2002). براساس این چارچوب، ضعف‌هایی مانند جمع‌آوری غیراصولی، نبود زیرساخت بازیافت، مدیریت غیررسمی نخاله، تفکیک‌نشدن در مبدأ، نبود سامانه پایش و ضعف طراحی محل‌های دفع، همگی نشانه‌های نبود یک سیستم مدیریت یکپارچه هستند (Wilson, 2007). در ایران، ازجمله شهرهای استان مازندران، مدیریت پسماند ساختمانی ماهیتی پراکنده، واکنشی و غیرمتمرکز دارد که با اصول مدیریت یکپارچه پسماند در تضاد است. این نظریه کمک می‌کند چالش اصلی یعنی «ناتعادلی و ناهماهنگی سیستم مدیریت نخاله» روشن شود.

نظریۀ حکمرانی محیط زیست بر این فرض استوار است که مسائل محیطی نه­فقط از ضعف فنی، بلکه از حکمرانی چندپاره، تعارض منافع، اجرای سست قوانین، نبود شفافیت و ناهماهنگی نهادی ناشی می‌شوند (Lemos & Agrawal, 2006). در مدیریت پسماند ساختمانی، ذی‌نفعان متعدد مانند شهرداری‌ها، سازمان محیط‌ زیست، دهیاری‌ها، پیمانکاران حمل نخاله و بخش خصوصی حضور دارند، اما در نبود سازوکار حکمرانی هماهنگ، مدیریت به‌صورت گسسته و بدون مسؤولیت‌پذیری روشن انجام می‌شود. این نظریه توضیح می‌دهد چرا حتی با وجود قوانین رسمی، رهاسازی نخاله در جنگل‌ها، رودخانه‌ها و دامنه‌ها همچنان تداوم دارد. نظریۀ حکمرانی محیط زیست نشان می‌دهد که مسألۀ اصلی "شکست حکمرانی است، نه کمبود قانون یا نبود آگاهی صرف" (Jänicke, 2008).

نظریۀ ظرفیت نهادی، تکمیل‌کنندۀ دو نظریۀ پیشین است و بر این پایه بنا شده که اجرای هر سیاست موفق، مستلزم وجود ظرفیت ساختاری، منابعی و رابطه‌ای در نهادهای مسؤول است (Grindle, 1997; Healey, 1998). در مدیریت پسماند ساختمانی، ظرفیت نهادی شامل مواردی مانند تجهیزات حمل نخاله، بودجه برای سامان­دهی مراکز دفن، نیروی انسانی متخصص، ساختار سازمانی کارآمد، سامانه‌های پایش و هماهنگی بین‌نهادی است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که کمبود ظرفیت نهادی یکی از دلایل اصلی نبود مراکز استاندارد بازیافت، مدیریت ضعیف محل‌های دفع، ناکامی طرح‌های ساماندهی نخاله و کم‌اثر بودن قوانین در شهرهای ایران است. این نظریه، به‌خوبی روشن می‌کند که چرا بسیاری از برنامه‌های مدیریت پسماند در مراحل اجرا شکست می‌خورند.

نظریۀ آسیب‌پذیری اقلیمی بیان می‌کند که برخی مناطق به‌دلیل ویژگی‌های اقلیمی خاص، نسبت به فشارهای محیطی آسیب‌پذیرترند (Adger, 2006; IPCC, 2014). مازندران به‌واسطۀ بارندگی شدید، شیب‌های ناپایدار، خاک‌های حساس به فرسایش و رطوبت بالا، در برابر مداخلات انسانی مانند رهاسازی پسماند ساختمانی بسیار حساس‌تر است. این نظریه تبیین می‌کند که چرا ناکارآمدی مدیریت پسماند در این مناطق اثرات مضاعف دارد، ازجمله انسداد آبراهه‌ها و تشدید سیلاب، فرسایش خاک و افزایش رانش، آلودگی سریع‌تر آب‌های سطحی و زیرزمینی و تخریب پوشش گیاهی حساس. نظریۀ آسیب‌پذیری اقلیمی نشان می‌دهد که "چالش‌های مدیریتی" و "ویژگی‌های اقلیمی" در مازندران اثر مضاعف ایجاد می‌کنند.

درنهایت، نقش جامعه، پیمانکاران، گروه‌های محلی و نهادهای غیردولتی در مدیریت پسماند ساختمانی بسیار پررنگ است. نظریۀ ذی‌نفعان (Freeman, 1984) توضیح می‌دهد که مدیریت پسماند یک مسألۀ چندذی‌نفعی است که موفقیت آن وابسته به شناخت قدرت، مسؤولیت و تأثیر هر گروه است. در مازندران، بسیاری از گروه‌ها (پیمانکاران حمل نخاله، مالکان ساختمان، کارگران ساختمانی، انجمن‌های محیط زیستی، محلی‌ها و…) نقش مؤثری در تولید یا مدیریت پسماند دارند، ولی سازوکار مشارکت یا پاسخگویی مشخصی ندارند. از سوی دیگر، نظریۀ اقدام جمعی (Olson, 1965; Ostrom, 1990) توضیح می‌دهد که چرا افراد یا گروه‌ها در مسائل مشترک مثل پسماند، به‌جای همکاری، رفتار فردگرایانه و گاه «فرار از مسؤولیت» نشان می‌دهند. نبود انگیزه‌های جمعی، نبود اعتماد اجتماعی، نبود مشوق‌ها و ضعف نظارت باعث می‌شود گروه‌ها به همکاری در مدیریت نخاله بی‌تمایل باشند. ترکیب نظریۀ ذی‌نفعان و نظریۀ اقدام جمعی به درک چرایی مشارکت پایین مردم، ادامه­دار بودن رفتارهای غیرمسؤولانه مثل تخلیۀ غیرمجاز و دلایل شکست سامانه‌های مشارکتی کمک می­کند.

3.2      مرور پیشینه

پژوهش‌های انجام‌شده در ایران دربارۀ مدیریت پسماند ساختمانی عمدتاً بر ابعاد محیط‌ زیستی، مکانی و فنی تمرکز داشته‌اند و کم­تر به تحلیل چالش‌های مدیریتی، نهادی و اقلیمی پرداخته‌اند. در این میان، پنج پژوهش داخلی قابل اشاره‌اند که هریک بخشی از مسأله را روشن می‌کنند و شکاف‌هایی را برجای می‌گذارند که پژوهش حاضر درصدد پوشش آن است.

مطالعۀ انجام‌شده در شهر گرگان (Khanighaleh et al., 2024) با ارزیابی اثرات محیط زیستی محل‌های دفن نخاله نشان می‌دهد که دفن سنتی و فاقد استاندارد پسماند ساختمانی در شمال کشور می‌تواند موجب پیامدهایی مانند آلودگی خاک و آب، تخریب چشم‌انداز و افزایش خطرات سیلاب و فرسایش شود. این مقاله اهمیت بررسی حساسیت محیط‌ زیستی مناطق شمالی را برجسته می‌کند، اما کم­تر به چالش‌های مدیریتی و نهادی اشاره دارد. یافته­های مطالعه­ای در حوزۀ ارزیابی چرخۀ عمر در شهر مشهد (Zakerhosseini et al., 2024) مشخص کرد که ضعف در مدیریت پسماند ساختمانی می‌تواند منجر به تخریب خاک، آلودگی منابع آب و کاهش کیفیت منظر شهری شود. دو پژوهش انجام‌شده در یزد (Paichoon et al., 2024a; Sharifi Paichoon et al., 2024b) نیز با استفاده از داده‌های سنجش‌ازدور و تحلیل‌های مکانی، به بررسی روند گسترش سطوح تحت پوشش نخاله ساختمانی و همچنین مکان‌یابی بهینۀ محل دفن این پسماندها پرداخته‌اند. نتایج آن‌ها نشان می‌دهد که رهاسازی غیراصولی نخاله‌ها موجب گسترش لکه‌های خطرزا در اطراف شهرها و تشدید مشکلاتی همچون سیلاب، گردوغبار و آلودگی خاک و آب می‌شود. اهمیت این مطالعات در تحلیل فضایی و مستندسازی روندهای واقعی انباشت نخاله است، اما تمرکز آن‌ها بر مناطق خشک و بیابانی، قابلیت تعمیم مستقیم به اقلیم مرطوب و بارشی شمال کشور را محدود می‌کند. در مطالعۀ دیگری (Fattahi et al., 2023) دربارۀ سناریوهای مدیریت نخاله پس از زلزله تهران، سناریوهای مختلف جمع‌آوری، پردازش و بازیافت نخاله‌های بحران‌زا با استفاده از مدل‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره ارزیابی شده‌اند. یافته‌ها مؤید برتری رویکردهای بازیافت‌محور و متمرکز هستند. اهمیت این پژوهش در ارائۀ شواهدی از مزایای اقتصادی و محیط‌ زیستی بازیافت است؛ اما تمرکز آن بر شرایط بحران، آن را از چالش‌های روزمرۀ مدیریت شهری در استان‌هایی مانند مازندران جدا می‌کند. پژوهش (Javadifard & Karimi, 2022) با رویکرد برنامه‌ریزی راهبردی فضایی، ضعف نظام حکمرانی و نبود برنامه‌های کلان‌فضایی را عامل اصلی ناکارآمدی مدیریت پسماند ساختمانی در کشور می‌داند. اهمیت این پژوهش در ارائۀ یک چارچوب ملی برای کاهش تولید پسماند و توسعۀ بازیافت است، هرچند به‌صورت موردی به مناطق شمالی نپرداخته و تحلیل آن بیشتر در سطح سیاست‌گذاری کلان باقی مانده است. همچنین، در مطالعه‌ای که در تبریز انجام شد (Patel et al., 2014)، مشکلات اجرایی مدیریت پسماند ساختمانی و نقش آن در تشدید آلودگی‌های محیط‌ زیستی را مورد آزمون قرار دادند.

پژوهش‌های بین‌المللی در زمینۀ مدیریت پسماندهای ساختمانی نشان می‌دهند که ناکارآمدی در جمع‌آوری، تفکیک و بازیافت این پسماندها می‌تواند پیامدهای قابل ‌توجهی برای محیط‌ زیست شهری و طبیعی به‌همراه داشته باشد. در این راستا، مطالعات متعددی به بررسی چالش‌های اجرایی و اثرات محیط زیستی این پسماندها پرداخته‌اند.

در یک مرور علمی گسترده، الشابوری و همکاران (Elshaboury et al., 2022) نیز نشان دادند که روند جهانی تحقیقات به‌سمت تمرکز بر پیامدهای محیط زیستی، فناوری‌های نوین بازیافت و تلفیق دانش سنتی با رویکردهای نوین مدیریت پسماند حرکت کرده است. سال‌های اخیر شاهد افزایش پژوهش‌ها دربارۀ تأثیر تغییرات اقلیمی و مخاطرات طبیعی بر مدیریت پسماند بوده است. اِنگو و همکاران (Ngo et al., 2021) با بررسی دیدگاه ذی‌نفعان نشان دادند که آسیب‌پذیری پسماندهای ساختمانی در برابر مخاطرات طبیعی، نیازمند برنامه‌ریزی تطبیقی و به‌کارگیری فناوری‌های مقاوم است. فیتری و همکاران (Fitri et al., 2019) نیز با بررسی تجربیات کشورهای توسعه‌یافته، راهکارهایی برای ارتقاء مدیریت پسماند در اندونزی ارائه کردند. هوآنگ و همکاران (Huang et al., 2018) در چین نشان دادند که به‌کارگیری اصول ((3R): کاهش، استفاده مجدد، بازیافت) رویکردی مؤثر در کاهش آثار محیط زیستی پسماندهای ساختمانی است. در زمینۀ فناوری‌های نوین، مطالعاتی همچون (Ambros et al., 2017) اهمیت روش‌های نوینی مانند جداسازی چندجزئی هوا برای تفکیک مؤثر پسماندهای ساختمانی را نشان داده‌اند. سوماسندرام و همکاران (Somasundaram et al., 2015) ترکیب مواد سازندۀ پسماندهای ساختمانی را با هدف بهبود فرآیندهای مدیریت بهتر شناسایی کردند. دی ملو و همکاران (De Melo et al., 2011) با تحلیل شرایط پسماند در لیسبون، چالش‌های مرتبط با تولید و مدیریت پسماند را تشریح کردند. از منظر اقتصادی، یوآن و همکاران (Yuan et al., 2011) مدلی هزینه–فایده برای کل چرخۀ مدیریت پسماند ساختمانی ارائه دادند و نشان دادند که بازیافت می‌تواند علاوه بر کاهش بار محیط‌ زیستی، مزایای اقتصادی قابل ‌توجهی نیز ایجاد کند.

به‌طورکلی، مرور پیشینۀ داخلی و خارجی نشان می‌دهد که اگرچه این پژوهش‌ها جنبه‌هایی از اثرات محیط زیستی و روندهای فضایی پسماند ساختمانی را روشن کرده‌اند، اما چالش‌های مدیریتی، نهادی، اقلیمی و اجتماعی مدیریت پسماند ساختمانی ـ به‌ویژه در مناطق اقلیمی ویژه مانند مازندران، کم­تر مورد بررسی قرار گرفته است. بر همین اساس، پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و تمرکز بر ادراک و تجربۀ نخبگان و مدیران استانی، تلاش می‌کند این شکاف را پوشش داده و درک جامع‌تری از چالش‌ها و پیامدهای محیط‌ زیستی مدیریت پسماند ساختمانی در مازندران ارائه دهد.

4      روش تحقیق

پژوهش حاضر از نظر ماهیت، کیفی و از نظر هدف، کاربردی است و با رویکرد نظریۀ داده‌بنیاد انجام شده است تا بتواند ماهیت پیچیده، چندبعدی و میان‌رشته‌ای مدیریت پسماندهای ساختمانی و پیامدهای محیط‌ زیستی آن را در استان مازندران با عمق بیشتری تحلیل کند. روش نظریۀ داده‌بنیاد، امکان استخراج مفاهیم، مقولات و الگوهای مدیریتی از دل تجربه‌های واقعی و داده‌های میدانی را فراهم می‌کند و برای موضوعاتی که نیازمند شناخت فرآیندی و تولید نظریۀ بومی هستند، مناسب است (Glaser & Strauss, 1999).

انتخاب مشارکت‌کنندگان براساس نمونه‌گیری هدفمند انجام شد؛ به‌طوری­که تنها افرادی وارد مطالعه شدند که تجربه و دانش مستقیم دربارۀ مدیریت پسماندهای ساختمانی استان داشتند. معیارهای انتخاب شامل حداقل پنج سال سابقۀ حرفه‌ای در حوزه‌های مدیریت پسماند، عمران، محیط‌ زیست، معماری بومی یا برنامه‌ریزی شهری، آشنایی عملی با روندهای اجرایی مدیریت نخاله‌های ساختمانی، مشارکت در پروژه‌های عمرانی یا محیط‌ زیستی مرتبط، آگاهی نسبت به اثرات محیط زیستی پسماندهای ساختمانی و توانایی ارائۀ تحلیل‌های عمیق مبتنی بر تجربه بود. بر این اساس، فهرستی از خبرگان بالقوه از سازمان مدیریت پسماند، ادارۀ کل محیط‌ زیست، شهرداری‌ها، نظام مهندسی ساختمان و دانشگاه‌ها تهیه شد و افرادی که بیشترین ارتباط با موضوع داشتند به‌عنوان مشارکت‌کنندگان انتخاب شدند.

نمونه‌گیری در ابتدا با رویکرد هدفمند و سپس با توجه به نیازهای نظری تحلیل، براساس منطق نمونه‌گیری نظری ادامه یافت. تنوع مشارکت‌کنندگان به‌گونه‌ای در نظر گرفته شد که دیدگاه‌های مدیریتی، اجرایی، تخصصی و پژوهشی پوشش داده شود. مصاحبه‌ها به‌صورت نیمه‌ساختاریافته و براساس انطباق پرسش­ها با بنیان­های نظری موضوع، طراحی شدند که در ادامه به آن­ها اشاره شده است:

1- به نظر شما مدیریت پسماند ساختمانی در مازندران چه ضعف‌هایی دارد؟ (نظریۀ مدیریت یکپارچۀ پسماند)

2- نهادهای دولتی و شهرداری‌ها در مدیریت پسماند ساختمانی چه مشکلاتی دارند؟ (نظریۀ حکمرانی محیط زیست)

3- به نظر شما نهادهای مسؤول چه کمبودهایی در منابع انسانی، تجهیزات یا زیرساخت دارند؟ (نظریۀ ظرفیت نهادی)

4- شرایط اقلیمی مازندران چگونه مدیریت پسماند ساختمانی را سخت‌تر می‌کند؟ (نظریۀ آسیب‌پذیری اقلیمی)

5- رفتار و مشارکت مردم، پیمانکاران و دیگر گروه‌ها در مدیریت پسماند چگونه است؟ (نظریۀ ذی‌نفعان + اقدام جمعی)

جمع‌آوری داده‌ها تا زمان دست­یابی به اشباع نظری ادامه یافت؛ به این معنا که پس از انجام ۲۳ مصاحبه، داده‌های جدید به تکرار مفاهیم پیشین منجر شد و هیچ کد تازه‌ای ظهور نیافت. بنابراین حجم نمونه نه براساس تعداد از پیش تعیین‌شده، بلکه مطابق با کفایت اطلاعات و اصول نظریۀ داده‌بنیاد تعیین شد (جدول 1). هر مصاحبه به‌صورت صوتی ضبط شده و سپس برای تحلیل دقیق، متن آن‌ها به­صورت واحدهای معنایی، در سه مرحلۀ باز، محوری و انتخابی با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA کدگذاری، ترکیب و تحلیل شدند. در زمان کدگذاری مصاحبه­ها و تحلیل پس از آن، برای افزایش اعتبار و اعتمادپذیری داده‌ها، از روش‌هایی مانند بازبینی مشارکت‌کنندگان، کدگذاری دوگانه و ممیزی همتایان استفاده گردید.

جدول 1. اطلاعات مشارکت­کنندگان در پژوهش

5      یافته‌ها و بحث

تحلیل داده‌ها با رویکرد نظریۀ داده‌بنیاد اشتروس و کوربین انجام و طی سه مرحلۀ کدگذاری باز، محوری و انتخابی، شبکه‌ای از مفاهیم، مقوله‌ها و روابط علی استخراج شد. در مجموع از ۲۳ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته، ۴۷ مفهوم اولیه، ۱۲ مقولۀ فرعی، ۵ مقولۀ اصلی و یک مقولۀ هسته‌ای به دست آمد. این حجم مفاهیم با تعداد مشارکت‌کنندگان کاملاً منطبق بوده و نشان‌دهندۀ اشباع نظری است. داده‌ها پس از کدگذاری اولیه در MAXQDA در قالب ساختار پارادایمی اشتروس–کوربین سازمان­دهی شد.

در مرحله کدگذاری باز، متن کامل مصاحبه‌ها خط‌به‌خط تحلیل شد و ۴۷ مفهوم اولیه استخراج گردید. مفاهیم در ابتدا به‌صورت آزاد و بدون طبقه‌بندی ایجاد شدند تا بیشترین تنوع معنایی و محتوایی حفظ شود. این مفاهیم شامل ابعاد مدیریتی، محیط‌ زیستی، نهادی، اجتماعی و اقلیمی بودند و پایۀ شکل‌گیری مقوله‌های محوری را در مراحل بعد فراهم کردند. جدول زیر نمونه‌ای از کدهای باز را نشان می‌دهد (نه همۀ ۴۷ کد)؛ زیرا در رویکرد نظریه‌پردازی، تنها نمونه‌های نماینده در مقاله گزارش می‌شوند.

جدول 2. نمونه­ای از کدگذاری باز

شکل 1. کدهای استخراج­شده در کدگذاری باز براساس تکرار

در مرحلۀ کدگذاری محوری، مفاهیم اولیه در قالب ۱۲ مقولۀ فرعی و درنهایت ۵ مقولۀ اصلی دسته‌بندی شدند. این مرحله با بررسی روابط علّی، زمینه‌ای، مداخله‌گر، راهبردی و پیامدی میان مفاهیم انجام شد. ساختار حاصل از کدگذاری محوری زمینه را برای استخراج پدیدۀ مرکزی و ساخت مدل پارادایمی فراهم کرد. جدول زیر خلاصه مقوله‌های اصلی و فرعی را نشان می‌دهد.

در مرحلۀ کدگذاری انتخابی، مقولات اصلی و فرعی در قالب یک شبکۀ مفهومی یکپارچه شدند و پدیدۀ هسته‌ای پژوهش تعیین گردید. بررسی روابط علّی، مداخله‌گر، راهبردی و پیامدی نشان داد که تمامی مقولات حول محور «ناکامی سیستم مدیریت پسماند در تعامل با شرایط اقلیمی مرطوب استان» شکل گرفته‌اند. این پدیده، نقش زیرساختی در توضیح چرایی تشدید پیامدهای محیط‌ زیستی در مازندران دارد. درنهایت، در مرحلۀ کدگذاری انتخابی، مقوله‌های اصلی و فرعی به هم مرتبط شدند و مقولۀ هسته‌ای تعیین گردید (جدول 3 و شکل 4). مقولۀ هسته‌ای، مفهومی است که سایر مقوله‌ها حول آن شکل گرفته و روند اصلی تحقیق را توضیح می‌دهد. عنوان مقولۀ هسته‌ای عبارت است از: «چالش­های مدیریت پسماند ساختمانی و پیامدهای محیط زیستی آن». این ترکیب نشان می‌دهد که ناکارآمدی سیستم مدیریت پسماند در تعامل با شرایط خاص اقلیمی استان (مانند بارندگی شدید، سیلاب‌ها و رانش زمین) موجب تشدید اثرات محیط زیستی می‌شود.

جدول 3. کدگذاری محوری و انتخابی

شکل 2. الگوواره­ی پژوهش (کدگذاری انتخابی) (منبع: نگارندگان پژوهش، 1404)

تحلیل نهایی در قالب مدل پارادایمی اشتروس–کوربین انجام شد. براساس یافته‌ها، شرایط علی شامل ضعف زیرساخت‌ها، رشد ساخت‌وساز و اجرای ناقص قوانین است. پدیدۀ محوری ناکارآمدی مدیریت پسماند ساختمانی است. این پدیده در بستر شرایط زمینه‌ای مانند اقلیم بسیار مرطوب، شیب توپوگرافی و حساسیت خاک تشدید می‌شود. عوامل مداخله‌گر مانند ناهماهنگی نهادی و کمبود ظرفیت اجرایی بر شدت مسأله تأثیر می‌گذارند. راهبردهای مشاهده‌شده شامل دفع غیراصولی، مدیریت غیررسمی و انتقال سریع کم‌هزینه است. پیامدها شامل تشدید آلودگی خاک و آب، انسداد آبراهه‌ها، افزایش رانش زمین و تخریب زیستگاه‌ها است. الگوواره­ی پژوهش بیان­گر یک چرخۀ علّی و پیامدی است که در آن مدیریت ناکارآمد پسماند ساختمانی در استان مازندران، تحت‌تأثیر چهار عامل کلیدی (زیرساخت‌ها و فناوری، سیاست‌گذاری و مقررات، مشارکت جامعه، شرایط اقلیمی) قرار دارد و این ناکارآمدی درنهایت به اثرات منفی زیست‌محیطی منجر می‌شود. این الگوواره نشان می­دهد که مدیریت پسماند ساختمانی مجموعه‌ای از فعالیت‌ها شامل جمع‌آوری، انتقال، بازیافت و دفن است که کارایی آن به‌شدت به سطح زیرساخت‌ها، فناوری‌های موجود و میزان مشارکت جامعۀ محلی وابسته است.

در این چارچوب، ضعف زیرساخت‌ها و نبود تجهیزات مناسب، موجب کاهش ظرفیت بازیافت می‌شود؛ مشارکت محدود جامعه، فرآیند تفکیک و استفاده مجدد از مصالح را مختل می‌سازد و درنهایت شرایط اقلیمی نامساعد استان، اثرات منفی زیست‌محیطی را مضاعف می‌کند. این مدل به‌خوبی نشان می‌دهد که مدیریت پسماند یک پدیدۀ چندبعدی است و بدون تعامل سازندۀ میان فناوری، سیاست‌گذاری، آموزش و شرایط محیطی، نمی‌توان به نتایج پایدار دست یافت.

براساس الگو، دفع غیرمجاز و ضعف بازیافت، اصلی‌ترین منشأ آلودگی خاک و آب در استان است. کمبود زیرساخت‌ها و فناوری‌های نوین، مانع از تحقق چرخۀ کامل بازیافت شده و در نتیجه بار زیست‌محیطی نخاله‌های ساختمانی افزایش یافته است. همچنین مشارکت محدود جامعۀ محلی، فرآیند مدیریت پسماند را با مانع جدی مواجه کرده است؛ زیرا بدون آگاهی و همراهی مردم، هیچ برنامه‌ای برای جمع‌آوری و تفکیک موفقیت‌آمیز نخواهد بود. افزون بر این، شرایط اقلیمی خاص مازندران موجب می‌شود اثرات منفی پسماندها دوچندان شود و درنهایت، تخریب منظر طبیعی، تهدید زیستگاه‌های اکولوژیک و کاهش کیفیت زندگی ساکنان را به‌دنبال داشته باشد.

تفسیر داده‌ها نشان می‌دهد که چالش مدیریت پسماند در مازندران ریشه در ضعف ساختاری، نهادی، اجتماعی و اقلیمی دارد. ترکیب شرایط اقلیمی مرطوب با نارسایی نهادی موجب می‌شود پیامدهای محیط‌ زیستی در این استان بسیار شدیدتر از مناطق خشک باشد. یافته‌ها همچنین بیان می‌کند که مشارکت پایین ذی‌نفعان، نبود مشوق‌های اقتصادی و بی‌اعتمادی نهادی موجب تداوم رفتارهای نادرست دفع نخاله شده است. تحلیل‌ها نشان می‌دهد که هیچ‌کدام از مقولات مستقل از هم عمل نمی‌کنند و تعامل پیچیده‌ای میان عوامل فنی، نهادی، اجتماعی و اقلیمی وجود دارد که به شکل‌گیری چرخۀ ناکارآمد مدیریت پسماند می‌انجامد.

6      جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که مدیریت پسماند ساختمانی در استان مازندران تحت‌ تأثیر مجموعه‌ای از عوامل ساختاری، نهادی، اقلیمی و اجتماعی قرار دارد که هماهنگ با مبانی نظری و نتایج مطالعات پیشین، ناکارآمدی سیستم موجود را تشدید می‌کند. براساس نظریۀ مدیریت یکپارچۀ پسماند، ضعف هماهنگی میان اجزای سیستم، نبود تفکیک در مبدأ و کمبود زیرساخت‌ها، از مهم‌ترین عوامل ناکارآمدی مدیریت پسماند محسوب می‌شود که نتایج این مطالعه نیز آن را تأیید می‌کند. چنانکه مشارکت‌کنندگان به نبود سامانۀ جمع‌آوری یکپارچه، کمبود فناوری‌های بازیافت و نبود برنامه‌ریزی منسجم اشاره داشتند. این یافته‌ها با نتایج (Javadifard & Karimi, 2022; Past et al., 2017) هم­سو بوده و نشان می‌دهد چرخۀ مدیریت پسماند ساختمانی در ایران همچنان مبتنی بر الگوهای سنتی است.

از منظر نظریۀ حکمرانی محیط ‌زیست، ناهماهنگی نهادی، ضعف نظارت و فقدان سازوکارهای الزام‌آور، یکی از ریشه‌ای‌ترین علل ایجاد چالش‌های کنونی است. این مسأله در یافته‌های پژوهش حاضر نیز مشهود بود؛ به‌طوری‌که نقش نامشخص نهادهای مسؤول، پاسخ­گویی ضعیف پیمانکاران و اجرای ناکافی قوانین، منجر به رهاسازی وسیع نخاله‌ها در جنگل‌ها، رودخانه‌ها و حاشیۀ شهرها شده است. پژوهش‌های قبلی همچون (Asgari et al., 2017; Fattahi et al., 2023) نیز همین ضعف در حکمرانی و نظارت را از چالش‌های اصلی مدیریت پسماند معرفی کرده‌اند.

در بُعد ظرفیت نهادی، یافته‌ها نشان می‌دهد که نبود تجهیزات حمل استاندارد، کمبود مراکز بازیافت تخصصی، ضعف نیروی انسانی متخصص و کمبود بودجه، تأثیر جدی بر عملکرد مدیریت پسماند در استان دارد. این یافته‌ها کاملاً با مبانی نظری ظرفیت نهادی (Grindle, 1997; Healey, 1998) و همچنین نتایج پژوهش‌هایی ماننند (Zakerhosseini et al., 2024) همخوان است که نشان دادند نبود زیرساخت و ظرفیت سازمانی کافی، چرخۀ مدیریت نخاله را محدود می‌کند.

این پژوهش همچنین با اتکا بر نظریۀ آسیب‌پذیری اقلیمی، نشان داد که شرایط اقلیمی مازندران ــ ازجمله بارش‌های شدید، رطوبت بالا، سیلاب و رانش زمین ــ اثرات محیط‌ زیستی ناشی از مدیریت نامناسب پسماند ساختمانی را تشدید می‌کند. انباشت نخاله‌ها در شیب‌ها و بستر رودخانه‌ها باعث انسداد آبراهه‌ها، تسریع فرسایش، آلودگی سریع آب و خاک و تهدید زیست‌بوم‌های طبیعی می‌شود. این یافته با مطالعات (Amato et al., 2020; Khanighaleh et al., 2004; Picarelli et al., 2021) هم­سو است که نشان می‌دهند اقلیم‌های مرطوب و حساس در برابر رهاسازی پسماند بسیار آسیب‌پذیرند.

درنهایت، نقش مشارکت جامعه و رفتار ذی‌نفعان، بخش مهم دیگری از نتایج پژوهش است. براساس نظریۀ ذی‌نفعان و اقدام جمعی، نبود مشوق‌های مشارکت، ضعف فرهنگ محیط‌ زیستی و بی‌اعتمادی میان مردم و نهادهای رسمی باعث کاهش همراهی جامعه و درنهایت تداوم دفع غیرمجاز پسماند می‌شود. نتایج این بخش با یافته‌های (Begum et al., 2009; Ngo et al., 2021) همخوان است و نشان می‌دهد بدون مشارکت مردم، هیچ برنامۀ پسماندی موفق نخواهد بود.

به‌طورکلی، نتایج این پژوهش با بخش عمده‌ای از مطالعات داخلی و خارجی هم­سو است؛ اما ازآنجاکه مازندران دارای اقلیم ویژه، شکننده و متفاوت از سایر مناطق مورد مطالعه در ایران است (مانند یزد، تهران و مشهد)، تشدید اثرات محیط‌ زیستی در این استان ماهیت منحصربه‌فرد داشته و ضرورت سیاست‌های بومی‌سازی‌شده و متناسب با شرایط اقلیمی را برجسته می‌کند.

پژوهش حاضر با هدف شناسایی چالش‌های مدیریت پسماند ساختمانی و پیامدهای محیط‌ زیستی آن در استان مازندران انجام شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که ساختار موجود مدیریت پسماند ساختمانی در استان ماهیتی پراکنده، کم‌ظرفیت و فاقد انسجام نهادی دارد؛ امری که در تعامل با شرایط اقلیمی حساس منطقه، پیامدهای زیست‌محیطی گسترده‌ای ایجاد کرده است. براساس تحلیل داده‌ها در قالب نظریۀ داده‌بنیاد، روابط علّی میان ضعف زیرساختی، نارسایی حکمرانی، کمبود ظرفیت اجرایی، مشارکت محدود ذی‌نفعان و آسیب‌پذیری اقلیمی، ساختاری چندلایه از چالش‌ها را شکل می‌دهد.

یافته‌ها نشان می‌دهد که کمبود زیرساخت‌های بازیافت، نبود فناوری‌های تفکیک، فرسودگی ماشین‌آلات حمل­و­نقل و هزینۀ بالای ایجاد کارخانه‌های بازیافت در شرایط رطوبتی مازندران، باعث شده چرخۀ مدیریت پسماند به مراحل ابتدایی «جمع‌آوری و دفع» محدود بماند. در چنین ساختاری، امکان بازیابی مصالح، کاهش حجم نخاله و بازچرخانی منابع عملاً تضعیف شده است. این موضوع با توجه به حجم بالای ساخت‌وساز و نوسازی در استان، فشار مضاعفی بر محیط‌ زیست وارد و چشم‌انداز پایداری را تیره‌تر می‌کند.

از منظر نهادی، فقدان حکمرانی یکپارچه و کارآمد یکی از مهم‌ترین عوامل ناکارآمدی سیستم است. تداخل وظایف میان شهرداری‌ها، راه و شهرسازی، محیط‌ زیست و دهیاری‌ها، نبود سامانۀ پایش و ثبت الکترونیکی پسماند ساختمانی، اجرانشدن کامل قوانین و ضعف نظارت میدانی، زمینه‌ساز گسترش دفع غیرمجاز نخاله‌ها شده است. نتیجۀ این وضعیت، افزایش پسماندهای رهاشده در جنگل‌ها، رودخانه‌ها، حاشیۀ جاده‌ها و مزارع است؛ امری که نه‌تنها منظر شهری را مخدوش می‌کند، بلکه اکوسیستم‌های حساس استان را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

از تحلیل‌های انجام‌شده همچنین مشخص شد که ظرفیت نهادی و اجرایی نهادهای مسؤول ناکافی است. کمبود بودجۀ اختصاصی مدیریت پسماند ساختمانی، نبود نیروی متخصص، فقدان آموزش‌های تخصصی و نبود ساختار مدیریتی منعطف، موجب شده که نهادهای مسؤول نتوانند متناسب با رشد ساخت‌وساز، اقدامات پیشگیرانه و کنترلی لازم را انجام دهند. ضعف ظرفیت نهادی نه‌تنها اجرای قوانین را دشوار کرده، بلکه امکان سرمایه‌گذاری بخش خصوصی را در حوزۀ بازیافت نخاله نیز محدود کرده است.

بعد اقلیمی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در شدت‌گیری اثرات محیط‌ زیستی پسماندهای ساختمانی دارد. بارش‌های سنگین، سیلاب‌های فصلی، رطوبت بالا، شیب توپوگرافی در برخی مناطق و خاک‌های حساس و سست مازندران باعث می‌شود پسماندهای رهاشده بسیار سریع‌تر وارد چرخۀ طبیعی شوند، آلودگی آب و خاک را تشدید کنند، مسیر آبراهه‌ها را مسدود کنند و خطر رانش زمین را افزایش دهند. در این شرایط، رهاسازی حتی حجم اندکی نخاله نیز می‌تواند پیامدهای گسترده‌تری نسبت به مناطق خشک داشته باشد.

در حوزۀ اجتماعی، یافته‌ها نشان می‌دهد که سطح مشارکت جامعه، پیمانکاران و صاحبان پروژه‌ها بسیار پایین است. نبود مشوق‌های اقتصادی، بی‌اعتمادی به نهادهای مسؤول، ضعف آگاهی محیط‌ زیستی و غلبه منافع کوتاه‌مدت بر ترجیحات بلندمدت، سبب شده الگوی دفع غیررسمی و ارزان، به انتخاب غالب تبدیل شود. گونه‌ای از «تراژدی منابع مشترک» مشاهده می‌شود که در آن رفتار فردی و کوتاه‌مدت ذی‌نفعان، هزینه‌های سنگینی را بر محیط‌ زیست و نسل‌های آینده تحمیل می‌کند.

برآیند تمام یافته‌ها نشان می‌دهد که چالش‌های مدیریت پسماند ساختمانی در مازندران نه حاصل یک عامل منفرد، بلکه نتیجۀ پیوند ساختاری میان عوامل فنی، نهادی، اجتماعی و اقلیمی است. این پیوند، چرخه‌ای معیوب ایجاد کرده که در آن هر لایۀ ضعف، لایۀ دیگر را تقویت می‌کند و درنهایت به افزایش آلودگی‌ها، تخریب زیست‌بوم و کاهش کیفیت زندگی شهروندان منجر می‌شود.

بر این مبنا، مدیریت پایدار پسماند ساختمانی در مازندران نیازمند رویکردی چندبعدی و تطبیقی است که در آن موارد زیر ضروری است: توسعۀ فناوری‌های بازیافت سازگار با اقلیم مرطوب؛ ایجاد مراکز پردازش و بازیافت مصالح درون‌استانی؛ تقویت سازوکارهای نظارت و اعمال قانون؛ آموزش و مشارکت فعال جامعۀ محلی و پیمانکاران؛ طراحی سیاست‌های مدیریت تطبیقی و منطقه‌ای و ایجاد بانک اطلاعاتی و سامانۀ پایش محیط‌ زیستی پسماند.

به‌طورکلی، پژوهش حاضر نشان داد که استان مازندران به دلیل شرایط خاص اکولوژیک و شدت ساخت‌وساز، به راهکارهای استاندارد و یکسان‌سازی‌شده بسنده نمی‌کند و نیازمند مدل مدیریت پسماند بومی‌سازی‌شده، اقلیم‌محور و مبتنی بر مشارکت جمعی است. این پژوهش با ارائۀ الگوی نظری استخراج‌شده از دل داده‌های بومی، می‌تواند مبنایی برای تصمیم‌سازی، سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در مسیر مدیریت پایدار پسماند ساختمانی در استان باشد.

پژوهش حاضر با وجود تلاش برای ارائۀ تحلیلی جامع از چالش‌های مدیریت پسماند ساختمانی در استان مازندران، با چند محدودیت مواجه بوده است. نخست آنکه، ماهیت کیفی و استفاده از نظریۀ داده‌بنیاد موجب شده نتایج بیشتر بر تجربه‌ها، برداشت‌ها و تحلیل‌های ذهنی مشارکت‌کنندگان متکی باشد. هرچند اصل اشباع نظری رعایت شد، اما حجم نمونه ۲۳ نفر می‌تواند دیدگاه‌های برخی گروه‌های تخصصی یا محلی را پوشش نداده باشد و این امر قابلیت تعمیم وسیع یافته‌ها را محدود می‌کند. دوم، دسترسی به برخی مسؤولان و کارشناسان کلیدی به‌ویژه در حوزه‌های شهرداری، محیط‌ زیست و بخش خصوصی بازیافت با دشواری‌هایی همراه بود که می‌تواند بر جامعیت داده‌ها تأثیر گذاشته باشد.

محدودیت دیگر به فقدان داده‌های کمی و آماری دقیق، یکپارچه و به‌روز دربارۀ حجم واقعی پسماندهای ساختمانی در سطح استان باز می‌گردد. نبود بانک اطلاعاتی رسمی و تفاوت برآوردها میان دستگاه‌های مختلف، امکان مقایسۀ آماری دقیق و تحلیل روندهای بلندمدت را دشوار کرد. همچنین، حساسیت موضوع و وجود تخلفات گسترده در رهاسازی نخاله موجب شد برخی پیمانکاران و عوامل اجرایی در بیان واقعیت‌ها احتیاط کنند که ممکن است بر شفافیت بخشی از داده‌ها اثر گذاشته باشد.

در بعد اقلیمی و محیط‌ زیستی نیز به دلیل محدودیت منابع علمی بومی، تحلیل اثرات اقلیمی و خطرات طبیعی عمدتاً بر مطالعات ملی و بین‌المللی تکیه داشت و امکان اندازه‌گیری میدانی مستقیم اثرات زیست‌محیطی (مانند سنجش آلودگی خاک یا آب) فراهم نبود. درنهایت، تمرکز پژوهش بر مازندران باعث می‌شود تفاوت‌های اکولوژیک، فرهنگی و مدیریتی سایر استان‌ها در نتایج بازتاب نیابد و کاربردپذیری یافته‌ها در مناطق دیگر نیازمند احتیاط و تعدیل باشد.

برای غلبه بر محدودیت‌های ناشی از ماهیت کیفی پژوهش، توصیه می‌شود مطالعات آینده از رویکردهای ترکیبی (Mixed Methods) بهره گیرند تا تحلیل‌های کیفی با داده‌های کمّی دربارۀ حجم، ترکیب و روند تولید پسماند تکمیل شود. گردآوری داده‌های عددی، مانند پایش میدانی آلاینده‌ها یا اندازه‌گیری واقعی میزان تخلیۀ نخاله‌ها، می‌تواند اعتمادپذیری نتایج را افزایش دهد. علاوه بر این، انجام پیمایش‌های گسترده‌تر میان گروه‌های مختلف مانند پیمانکاران، کارگران ساختمانی و ساکنان محلی، می‌تواند دامنۀ برداشت‌ها و تجربه‌های مرتبط با موضوع را گسترش داده و امکان تعمیم نتایج را تقویت کند.

برای رفع مشکل محدودیت داده‌های رسمی و نبود بانک‌های اطلاعاتی، لازم است پژوهش‌های آینده به سمت ایجاد یا استفاده از سامانه‌های یکپارچۀ اطلاعات پسماند حرکت کنند. همکاری بین‌نهادی میان شهرداری‌ها، سازمان محیط‌ زیست، شرکت‌های عمرانی و دانشگاه‌ها می‌تواند داده‌های دقیق‌تری دربارۀ تولید، حمل، تخلیه و بازیافت پسماندهای ساختمانی فراهم سازد. همچنین بهره‌گیری از فناوری‌های نوین مانند تصاویر ماهواره‌ای، پهپادها و GIS می‌تواند امکان پایش منظم تخلیه‌های غیرمجاز و اثرات محیط‌ زیستی آن را فراهم کند.

ازآنجاکه بخشی از محدودیت مطالعه به محافظه‌کاری یا حساسیت پاسخ‌دهندگان برمی‌گشت، پیشنهاد می‌شود در پژوهش‌های آینده از مصاحبه‌های چندمرحله‌ای، گروه‌های متمرکز (Focus Group) یا ترکیب روش‌های مشارکتی مردم‌محور استفاده شود تا به­تدریج اعتماد مشارکت‌کنندگان افزایش یابد و اطلاعات تکمیلی و صریح‌تری ارائه شود. انجام پژوهش‌های موردی (Case Study) در مناطق مختلف مازندران یا سایر استان‌ها نیز می‌تواند به مقایسۀ الگوهای رفتاری بازیگران و تفاوت‌های اقلیمی و مدیریتی کمک کند.

از نظر محیط‌ زیستی نیز تحقیقات آتی می‌توانند شامل اندازه‌گیری‌های کمی اثرات پسماند بر خاک، آب و پوشش گیاهی باشند تا مدل‌های دقیق‌تری از پیامدهای زیست‌محیطی ارائه شود. درنهایت، گسترش پژوهش‌ها به استان‌های دیگر با اقلیم‌های متفاوت و مقایسۀ تطبیقی میان مناطق، می‌تواند درک واقع‌بینانه‌تری از نقش شرایط اقلیمی و آسیب‌پذیری محیط‌ زیستی در مدیریت پسماندهای ساختمانی ایجاد کند.

حامی مالی

بنا به اظهار نویسندۀ مسؤول، این مقاله حامی مالی نداشته است.

سهم نویسندگان در پژوهش

نویسندۀ اول: یاسر گلدوست 40 % .

نویسندۀ دوم: مجید احمد پور 30 %

نویسندۀ سوم: حسین قربانی 30 % .

تضاد منافع

نویسندگان اعلام می­کنند که هیچ تضاد منافعی در رابطه با نویسندگی و یا انتشار این مقاله ندارند.

تقدیر و تشکر

نویسندگان، از همۀ افراد، به دلیل مشاوره و راهنمایی علمی و مشارکتشان در این مقاله تشکر و قدردانی می­کنند.

منابع

Adger, W. N. (2006). Vulnerability. Global Environmental Change, 16(3), 268–281. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2006.02.006

Amato, A., Gabrielli, F., Spinozzi, F., Magi Galluzzi, L., Balducci, S., & Beolchini, F. (2020). Disaster waste management after flood events. Journal of Flood Risk Management, Vol. 13, 1-9. https://doi.org/10.1111/jfr3.12566

Ambros, W. M., Sampaio, C. H., Cazacliu, B. G., Miltzarek, G. L., & Miranda, L. R. (2017). Usage of air jigging for multi-component separation of construction and demolition waste. Waste Management, Vol. 60, 75-83. https://doi.org/10.1016/j.wasman.2016.11.029

Arslan, H., Coşgun, N., & Salgın, B. (2012). Waste Management in Turkey. In L. F. Marmolejo Rebellon (Ed.) , Waste Management: An Integrated Vision (pp 313). InTech open. https://doi.org/10.5772/3150

Asgari, A., Ghorbanian, T., Yousefi, N., Dadashzadeh, D., Khalili, F., Bagheri, A., Raei, M., & Mahvi, A. H. (2017). Quality and quantity of construction and demolition waste in Tehran. Journal of Environmental Health Science & Engineering, Vol. 15, 1-8.  https://doi.org/10.1186/s40201-017-0276-0

Begum, R. A., Siwar, C., Pereira, J. J., & Jaafar, A. H. (2009). Attitude and behavioral factors in waste management in the construction industry of Malaysia. Resources, conservation and recycling, 53(6), 321-328. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2009.01.005

Chinda, T. (2016). Investigation of factors affecting a construction waste recycling decision. Civil Engineering and Environmental Systems, 33(3), 214-226. https://doi.org/10.1080/10286608.2016.1161030

De Melo, A. B., Gonçalves, A. F., & Martins, I. M. (2011). Construction and demolition waste generation and management in Lisbon (Portugal). Resources, Conservation & Recycling, 55(12), 1252-1264. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2011.06.010

Dehghani, R., & Gorgin Karaji, A. (2016). Factors affecting building lifespan in Iran: Challenges and solutions. The First National Conference on the Future of Engineering and Technology, Tehran (March 28, 2016), University of Science and Culture. https://civilica.com/doc/626876 (In Persian)

Elshaboury, N., Al-Sakkaf, A., Abdelkader, M., & Alfalah, G. (2022). Construction and Demolition Waste Management Research: A Science Mapping Analysis. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(8), 4496. https://doi.org/10.3390/ijerph19084496

Fattahi, R., Naderi, M. R. & Seyedi, E. (2024). Evaluating scenarios for the management of construction debris caused by an earthquake (case study of Tehran). Journal of Urban Environmental Management, 1(4), 49-66. https://doi.org/10.48306/jumee.2024.436541.1031 (In Persian)

Fitri, L., Hatmoko, J. U. D., & Hermawan, F. (2019). Managing Construction Waste in Developed Countries: Lessons Learned for Indonesia. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 366(1), 012016. https://doi.org/10.1088/1755-1315/366/1/012016

Freeman, R. E. (2010). Strategic management: A stakeholder approach. Pitman.

Glaser, B. G., & Strauss, A. L. (1999). Discovery of Grounded Theory: Strategies for Qualitative Research (1st ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203793206

Grindle, M. S. (1997). Getting good government: Capacity building in the public sectors of developing countries. Harvard University Press.

Healey, P. (1998). Building Institutional Capacity through Collaborative Approaches to Urban Planning. Environment and Planning A: Economy and Space, 30(9), 1531-1546. https://doi.org/10.1068/a301531.

Huang, B., Wang, X., Kua, H., Geng, Y., Bleischwitz, R., & Ren, J. (2018). Construction and demolition waste management in China through the 3R principle. Resources, Conservation & Recycling, Vol. 129, 36-44. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2017.09.029

IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change). (2014). Climate Change 2014 – Impacts, Adaptation and Vulnerability: Part A: Global and Sectoral Aspects: Working Group II Contribution to the IPCC Fifth Assessment Report. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781107415379

Jang, Y. C., & Townsend, T. G. (2001). Occurrence of organic pollutants in recovered soil fines from construction and demolition waste. Waste Management, 21(8), 703-715. https://doi.org/10.1016/S0956-053X(01)00026-8

Jänicke, M. (2008). Ecological modernisation: new perspectives. Journal of cleaner production, 16(5), 557-565. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2007.02.011

Javadifard, S., & Karimi, F. (2022). Spatial strategic planning for optimal management of construction waste with recycling and reuse approach in Iran. Journal of engineering and construction management, 7(1), 34-40. https://www.jecm.ir/article_156400.html?lang=en (In Persian)

Khanighaleh, L., Amini, A. & Rezaei, H. (2024). Environmental Sedimentology Perspective and Environmental Impact Assessment and Management of Construction Waste in Iran (Case Study: Construction Waste in Gorgan City). Applied Sedimentology, 12(24), 88-100. https://doi.org/10.22084/psj.2024.29727.1447 (In Persian)

Lemos, M. C., & Agrawal, A. (2006). Environmental governance. Annual Review of Environment and Resources, Vol. 31, 297–325. https://doi.org/10.1146/annurev.energy.31.042605.135621

Li, J., Ding, Z., Mi, X., & Wang, J. (2013). A model for estimating construction waste generation index for building project in China. Resources, Conservation and Recycling, Vol. 74, 20-26. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2013.02.015

Lu, W., & Yuan, H. (2010). Exploring critical success factors for waste management in construction projects of China. Resources, conservation and recycling, 55(2), 201-208. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2010.09.010

Ngo PT, Panahi M, Khosravi K, Ghorbanzadeh O, Kariminejad N, Cerda A, Lee S (2021) Evaluation of deep learning algorithms for national scale landslide susceptibility mapping of Iran. Geosci Front, 12(2), 505-19. https://doi.org/10.1016/j.gsf.2020.06.013

Olson, M. (1965). The logic of collective action. Harvard University Press.

Ostrom, E. (1990). Governing the commons: The evolution of institutions for collective action. Cambridge University Press.

Past, V., Yaghmaeian, K., Nabizadeh Nodehi, R., Dehghani, M., Momeni, M., Naderi, M. (2017). Selection of the best management method for construction and demolition waste disposal in Tehran with the view of sustainable development based on Analytical Hierarchy Process (AHP). Iranian Journal of Health and Environment, 10(2), 259-270. http://ijhe.tums.ac.ir/article-1-5844-fa.html (In Persian)

Patel, S., Pansuria, A., Shah, V., & Patel, S. (2014). Construction and Demolition Waste and its Management Challenges in Iran: A Case Study in Tabriz City. Health Scope, 8(2), 1-6. https://doi.org/10.5812/jhealthscope.62313

Picarelli, L., Lacasse, S., & Ho, K. S. (2021). The impact of climate change on landslide hazard and risk. In K. Sassa, M. Mikoš, S. Sassa, P. T. Bobrowsky, K. Takara, & K. Dang (Eds.). Understanding and reducing landslide disaster risk (pp. 131–141). Springer Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-60196-6_6

Pires, A., Martinho, G., & Chang, N. B. (2011). Solid waste management in European countries: A review of systems analysis techniques. Journal of environmental management, 92(4), 1033-1050. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2010.11.024

Sharifi Paichoon, M., Ebrahiimi Khosefi, M., & Sefollahi, F. (2024). Evaluation of the trend changes in the area covered by construction and demolition wastes and its effects on the urban environment (Case Study: Yazd City). Geography and Environmental Sustainability, 14(3), 97–118. https://doi.org/10.22126/ges.2024.10838.2769 (In Persian)

Sharifi Paichoon, M., Ebrahimi, M. & Seifollahi, F. (2024b). Landfill site selection for construction and demolition waste in plain and desert cities using spatial information system and TOPSIS (case study: Yazd city). Geography and Environmental Planning, 35(4), 47-82. https://doi.org/10.22108/gep.2024.142139.1656 (In Persian)

Somasundaram, S., Jeon, T. W., Kang, Y. Y., Kim, W. I., Jeong, S. K., Kim, Y. J., et al. (2015). Characterization of wastes from construction and demolition sector. Environmental Monitoring and Assessment, 187(1), 4200. https://doi.org/10.1007/s10661-014-4200-0

Tchobanoglous, G., & Kreith, F. (2002). Handbook of solid waste management (2nd ed.). McGraw-Hill.

Wilson, D. C. (2007). Development drivers for waste management. Waste Management & Research: The Journal for a Sustainable Circular Economy, 25(3), 198-207. https://doi.org/10.1177/0734242X07079149

Yuan, H. (2013). Key indicators for assessing the effectiveness of waste management in construction projects. Ecological Indicators, Vol. 24, 476-484. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2012.07.022

Yuan, H., Shen, L., Hao, J. J. L., & Lu, W. S. (2011). A model for cost–benefit analysis of construction and demolition waste management throughout the waste chain. Resources, Conservation & Recycling, 55(6), 604-612. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2010.06.004

Zakerhosseini, A., Abdoli, M. A., Molayzahedi, S. M., & Kiani Salmi, F. (2024). Life cycle assessment of construction and demolition waste management: A case study of Mashhad, Iran. Environment, Development and Sustainability, 26(10), 25717–25743. https://doi.org/10.1007/s10668-023-03703-1

* Corresponding Author: Majid Ahmadpour

[1] استادیار گروه معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. y.goldust@umaz.ac.ir

[2] استادیار گروه معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. نویسنده مسئول. mj.ahmadpour@umz.ac.ir

[3] دکتری تخصصی خط مشی گذاری عمومی، دانشگاه تهران، ایران. ghorbani.hossein@ut.ac.ir

[4] Integrated Solid Waste Management (ISWM)

[5] Environmental Governance Theory (EGT)

[6] Institutional Capacity Theory (ICT)

[7] Climate Vulnerability Theory (CVT)

[8] Stakeholder Theory (ST)

[9] Collective Action Theory (CAT)

[1] Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Arts and Architecture, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.

[2] Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Arts and Architecture, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.

[3] PhD in Public Policy, Faculty of Management, University of Tehran, Tehran, Iran.