نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشیار ، گروه مردم شناسی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
2 فارغ التحصیل کارشناسی ارشد جامعه شناسی
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Migratory bird ecosystems in northern Iran—particularly the damgahs (traditional waterfowl trapping wetlands) of Fereydunkenar—constitute a complex arena of interaction between local knowledge, agro-fishing livelihoods, and formal environmental conservation policies. Adopting an anthropological approach, this article examines a conflict that emerges from within the environmental practices of the local community itself. On the one hand, farmers and indigenous residents of villages surrounding the damgahs rely on local knowledge and lived experience to annually create favorable ecological conditions for attracting and sustaining migratory birds through the management of water, agricultural lands, and wetland spaces. On the other hand, these same local actors engage in large-scale hunting during the migration season by installing extensive standing fishing nets, leading to the mass capture of migratory birds—an activity that stands in clear contradiction to the logic of environmental conservation.
Drawing on qualitative data obtained through participant observation, semi-structured interviews, and detailed field notes, the study demonstrates that the existing conflict is not merely a confrontation between local knowledge and formal policy. Rather, it reflects an internal contradiction within local knowledge and practice itself, reproduced through livelihood pressures and the dynamics of an informal economy. At the same time, the policies of formal environmental institutions exhibit a dual and ambivalent character: while they intervene through the closure of bird markets and the imposition of fines, they simultaneously tolerate—or deliberately overlook—the presence of traps and hunting nets within the ecosystems.
کلیدواژهها [English]
Research Paper
Local Knowledge, Livelihoods, and Conservation Policies: An Anthropological Examination of a Conflict in Migratory Bird Ecososystems (Case Study: the Damgahs of Fereydunkenar)*
Seyed Ghasem Hasani*[1] , Akbar Zamani[2]
|
10.22080/jsn. 10.22080/jsn.2026.30851.1135 |
|
Received: December 19, 2025 Accepted: May 19, 2026
|
AbstractMigratory bird ecosystems in northern Iran—particularly the damgahs (artificial wetlands) of Fereydunkenar—constitute a complex arena where local ecological knowledge, agrarian–fishing livelihoods, and formal environmental conservation policies intersect and collide. Adopting an anthropological perspective, this article examines a persistent environmental conflict embedded in the everyday practices of local communities and challenges simplistic binaries between “local knowledge” and “state regulation.” On the one hand, farmers and residents of villages surrounding the damgahs rely on accumulated local knowledge and lived experience to actively create and maintain suitable habitats for migratory birds. Through seasonal water management, the transformation of rice paddies into shallow wetlands, and the regulation of land use during non-agricultural periods, they facilitate the attraction, settlement, and feeding of migratory species. These practices play a significant role in sustaining migratory routes and compensating for the loss of natural wetlands caused by urban expansion and land-use change. On the other hand, during the peak migration season, the same local actors engage in large-scale hunting through the widespread installation of standing fishing nets, leading to the mass capture of migratory birds. This practice stands in clear contradiction to the logic of biodiversity conservation and international wildlife protection norms. The article argues that this contradiction should not be understood merely as a clash between indigenous knowledge and official conservation policy, but rather as an internal paradox within local knowledge itself—one that is continuously reshaped by livelihood pressures, informal economies, and market demand. Drawing on qualitative data obtained through participant observation, semi-structured interviews, and extensive field notes, the study demonstrates that local environmental practices simultaneously produce and extract nature. Local knowledge thus emerges as a hybrid and strategic form of knowledge that both enables habitat creation and facilitates intensive exploitation. At the same time, environmental governance by state institutions exhibits a dual and often contradictory character: while authorities intervene through market closures, fines, and symbolic enforcement actions, they frequently tolerate or overlook hunting infrastructures within the ecosystems themselves. The article concludes that the conflict surrounding the damgahs of Fereydunkenar cannot be adequately understood without situating it at the intersection of livelihood insecurity, power relations, and environmental governance. Sustainable conservation strategies, it argues, require moving beyond moralized narratives of “illegal hunting” toward a deeper engagement with the political ecology of local livelihoods and the contradictory nature of conservation practices on the ground. |
|
Keywords: Local knowledge, livelihoods and conservation, conflict, political ecology, migratory birds.
|
Extended Abstract
Wetland ecosystems and migratory bird corridors are not merely ecological spaces, but politically contested arenas where global conservation imperatives intersect with local livelihood realities. The Damgah system of Fereydunkenar, located along the southern coast of the Caspian Sea in northern Iran, represents one of the most complex socio-environmental conflicts in the country. While these man-made wetlands play a crucial role in providing habitat for migratory birds—including endangered species—they have simultaneously become sites of intensive and often illegal bird trapping. This conflict cannot be reduced to ecological degradation alone; rather, it reflects a deeper governance and meaning-making impasse involving indigenous knowledge, political economy, and state-led conservation policies. This study seeks to move beyond the simplistic dichotomy of “illegal hunters versus conservation authorities” and instead examines how competing values, power relations, and knowledge systems shape conservation conflicts in the Damgahs of Fereydunkenar.
This research adopts a qualitative, ethnographic approach grounded in environmental anthropology and political ecology. Fieldwork was conducted through prolonged participant observation within Damgah sites, complemented by in-depth semi-structured interviews with local Damgah owners, hunters, intermediaries, and environmental officers. Data were collected over multiple migratory seasons to capture temporal variations in practices and narratives. Interviewees were selected using purposive and snowball sampling to ensure access to key local actors embedded in the Damgah system. Fieldnotes, interview transcripts, and relevant policy documents were analyzed using thematic analysis, allowing for the identification of recurring patterns related to livelihood strategies, knowledge production, governance practices, and symbolic interpretations of conservation. This methodological design enabled the extraction of data from within the lived experience of conflict rather than relying solely on external regulatory perspectives.
The findings reveal four interrelated thematic dimensions shaping the conservation conflict. First, local actors conceptualize themselves as producers and custodians of the wetland rather than exploiters, framing bird trapping as a legitimate extension of land management and seasonal livelihood practices. Second, indigenous knowledge in the Damgah system operates as a hybrid and strategic form of expertise that combines traditional ecological understanding with modern trapping technologies, transforming conservation-oriented practices into tools of intensive extraction under market pressure. Third, the conflict is underpinned by ontological divergence: while state institutions frame birds as national or global biological heritage, local communities perceive them as divinely sanctioned resources and products of locally maintained ecosystems. Finally, governance in the region is characterized by symbolic enforcement and strategic tolerance, resulting in what can be described as “remote conservation”—where laws exist formally but are inconsistently applied due to political, economic, and security concerns. This has led to chronic mistrust, weakened institutional legitimacy, and continued ecological degradation.
The study concludes that conservation failure in the Damgahs of Fereydunkenar is not primarily the result of weak enforcement or lack of environmental awareness, but rather stems from unresolved structural contradictions between livelihood security, conservation ethics, and power asymmetries in environmental governance. Without addressing distributive and procedural justice, recognizing the hybrid nature of local knowledge, and engaging with the ontological plurality that shapes human–nature relations, conservation policies are likely to remain performative and conflict-generating. The findings underscore the necessity of reconfiguring conservation strategies toward inclusive, context-sensitive governance models that integrate anthropological insight into environmental policymaking. Such an approach is essential to transforming persistent conflict into negotiated coexistence between humans and migratory wildlife.
This research received no specific grant from any funding agency in the public, commercial, or non-profit sectors.
Authors contributed equally to the conceptualization and writing of the article. All of the authors approved the content of the manuscript and agreed on all aspects of the work
Authors declared no conflict of interest.
We are grateful to all the persons for scientific consulting in this paper.
علمی پژوهشی
دانش محلی، معیشت و سیاستهای حفاظتی: واکاوی مردمشناختی یک تعارض در زیستبوم پرندگان مهاجر (مطالعۀ موردی: دامگاهان فریدونکنار) *
سیدقاسم حسنی*[1] ، اکبر زمان[2]
|
10.22080/jsn. 10.22080/jsn.2026.30851.1135 |
|
تاریخ دریافت: تاریخ پذیرش:
|
چکیدهزیستبومهای پرندگان مهاجر در شمال ایران، بهویژه دامگاهان فریدونکنار، عرصهای پیچیده از تعامل دانش محلی، معیشت کشاورزی صیادی و سیاستهای رسمی حفاظت محیط زیست هستند. این مقاله با رویکردی مردمشناختی به واکاوی تعارضی میپردازد که در بطن کنشهای زیستمحیطی جامعۀ محلی شکل گرفته است. از یکسو، کشاورزان و ساکنان بومی روستاهای پیرامون دامگاهان، با تکیه بر دانش محلی و تجربۀ زیسته، هر ساله شرایط زیستمحیطی لازم برای جذب و ماندگاری پرندگان مهاجر را از طریق مدیریت آب، زمینهای کشاورزی و فضاهای تالابی فراهم میکنند. از سوی دیگر، همین کنشگران محلی در فصل مهاجرت با استقرار گستردۀ تورهای ایستادۀ صیادی، به صید انبوه پرندگان مهاجر میپردازند؛ امری که به شکل آشکاری با منطق حفاظت زیستمحیطی در تعارض است. این پژوهش که بر دادههای کیفی حاصل از مشاهدۀ مشارکتی، مصاحبههای نیمه ساختاریافته و یادداشتهای میدانی استوار است، نشان میدهد که تعارض موجود صرفاً تقابل میان دانش بومی و سیاست رسمی نیست، بلکه شکلی از تناقض درونی در خود دانش و کنش محلی است که در پیوند با فشارهای معیشتی و اقتصاد غیررسمی بازتولید میشود. در همین حال، سیاستهای نهادهای رسمی محیط زیست نیز ماهیتی دوگانه دارند؛ بهطوری که از یکسو با جمعآوری مراکز فروش و اعمال جریمهها مداخله میکنند و از سوی دیگر، نسبت به دامها و تورهای صیادی در زیستبومها مدارا یا چشمپوشی نشان میدهند. مقاله نتیجه میگیرد که فهم این تعارض بدون توجه همزمان به معیشت، قدرت و حکمرانی محیط زیست ممکن نیست. |
|
کلیدواژهها: مردمنگاری محیط زیست، فریدونکنار، دانش بومی دوگانه، حکمرانی محیط زیست، تعارض معیشت و حفاظت
|
رابینز در تبیین رویکرد بومشناسی سیاسی تأکید میکند که مسائل محیط زیستی را نمیتوان صرفاً پدیدههایی طبیعی یا اکولوژیک دانست، بلکه این مسائل همواره در بستر روابط قدرت، منافع اقتصادی و تعارضات اجتماعی شکل میگیرند (Robbins, 2020). از این منظر، زیستبومهای تالابی و معبرهای پرندگان مهاجر تنها پهنههایی طبیعی نیستند، بلکه فضاهایی اجتماعی ـ سیاسیاند که در آنها منطقهای متفاوت حفاظت، معیشت و قدرت با یکدیگر تلاقی پیدا میکنند. در چنین فضاهایی، سیاستهای جهانی حفاظت محیط زیست با واقعیتهای محلیِ بقا، مالکیت و اقتصاد روستایی مواجه میشوند و این وضعیت اغلب به شکلگیری منازعات پیچیده اجتماعی و محیط زیستی میانجامد.
زیستبوم پرندگان مهاجر در منطقۀ فریدونکنار، ازباران و سرخرود در استان مازندران، نمونهای برجسته از این وضعیت بهشمار میرود؛ منطقهای که از یکسو یکی از مهمترین ایستگاههای زمستانگذرانی پرندگان مهاجر در ایران محسوب میشود و از سوی دیگر، به کانون یکی از مناقشهبرانگیزترین تعارضات اجتماعی ـ محیط زیستی تبدیل شده است.
مسألۀ اصلی در این منطقه صرفاً کاهش جمعیت پرندگان یا تخلف از قوانین صید نیست، بلکه شکلگیری نوعی بنبست حکمرانی و معنا است؛ وضعیتی که در آن دانش محلی، منطق معیشت و سیاستهای رسمی حفاظت در رابطهای تنشآمیز و متناقض با یکدیگر قرار میگیرند و هیچیک بهتنهایی قادر به حل بحران نیستند.
در ادبیات مردمشناسی و مطالعات محیط زیست، دانش بومی غالباً بهعنوان منبعی جایگزین یا مکمل دانش علمی و ابزاری برای تحقق حفاظت پایدار معرفی شده است (Berkes, 2017). با این حال، تجربۀ دامگاهان فریدونکنار این تلقی رمانتیک از دانش محلی را به چالش میکشد. در این منطقه، کشاورزان محلی بر پایۀ دانشی تجربی و انباشتهشده، در فصل غیرکشاورزی شالیزارهای خود را به تالابهای مصنوعی (دامگاه) تبدیل میکنند؛ عملی که از یک سو نقشی اساسی در بازتولید زیستگاه پرندگان مهاجر و تأمین منابع غذایی آنها ایفا و عملاً بخشی از کارکرد اکولوژیک تالابهای طبیعی را جبران میکند.
اما همین دانش بومی، همزمان، در خدمت توسعۀ فنون بسیار کارآمد و غیرگزینشی صید قرار گرفته است. گذار از شیوههای سنتی محدود به روشهایی با ظرفیت بالای صید انبوه، نشان میدهد که دانش محلی تحت فشار منطق بازار و تقاضای شهری، از ابزاری برای همزیستی انسان و طبیعت به سازوکاری برای استخراج فشرده حیاتوحش دگرگون شده است. همانگونه که آگراوال و گیبسون (1999) تأکید میکنند، جوامع محلی لزوماً حافظان طبیعی محیط زیست نیستند، بلکه میتوانند بهطور همزمان نقش حافظ و بهرهبردار مخرب را ایفا کنند. از این منظر، دامگاهان فریدونکنار عرصۀ بروز نوعی دانش بومی دوگانه است که در قلب تعارض حفاظت و معیشت قرار دارد.
درک تعارضات زیستمحیطی فریدونکنار بدون توجه به بُعد اقتصاد سیاسی معیشت ممکن نیست. مطابق تحلیل پولانی (2001)، زمانی که طبیعت به کالا تبدیل میشود، منطق سودآوری جای منطق بازتولید اکولوژیک را میگیرد. در فریدونکنار، صید پرندگان مهاجر از یک فعالیت مکمل معیشتی برای خانوارهای روستایی به یک شبکۀ اقتصادی گسترده تبدیل شده است که صیادان، واسطهها، بازارهای شهری و رستورانها را به هم پیوند میدهد.
در این چارچوب، زیستبوم نه بهعنوان عرصهای برای حیات مشترک انسان و غیرانسان، بلکه بهمثابه منبع سرمایهگذاری فهم میشود که باید بیشترین بازده را در کوتاهترین زمان ممکن تولید کند (Escobar, 1999). در نتیجه، سیاستهای حفاظتی دولت از سوی کنشگران محلی نه بهعنوان ضرورتی زیستمحیطی، بلکه بهعنوان تهدیدی علیه معیشت، حق مالکیت و کنترل محلی بر فضا تلقی میشود. صیادان با بازتولید روایتی که خود را سازندگان و مالکان واقعی دامگاهها معرفی میکند، در برابر مداخلات رسمی مقاومت میکنند و حفاظت را مداخلهای بیرونی و تحمیلی میدانند (Robbins, 2020).
مداخلات نهادی و سیاستهای رسمی حفاظت محیط زیست در منطقۀ فریدونکنار، واجد نوعی دوگانگی ساختاری است. نهادهای مسؤول از یکسو با اقدامات نمادین نظیر جریمههای پراکنده، به بازنمایی اقتدار خود میپردازند، اما از سوی دیگر در مواجهه با ساختار قدرت دامگاهها، نوعی عقبنشینی استراتژیک را برمیگزینند. این وضعیت مصداق بارز مفهومی است که چارلز هندی (Handy, 1989) آن را اسکیزوفرنی مدیریتی مینامد؛ وضعیتی که در آن سازمان به دلیل فشارهای متناقض بیرونی و درونی، دچار نوعی شکاف میان هویت اعلامی و عملکرد واقعی میشود. در این چارچوب، سازمان محیط زیست از یک سو باید پاسخگوی استانداردهای جهانی حفاظت باشد و از سوی دیگر با واقعیتهای سرسخت معیشت و قدرت محلی کنار بیاید. نتیجۀ این تضاد، شکلگیری یک حفاظت مجازی است که در آن، قانون تنها بر روی کاغذ و در گزارشهای اداری اجرا میشود؛ درحالیکه در میدان عمل، منطقِ صید صیادان همچنان حاکم است. بنابراین نهادهای متولی حفاظت محیط زیست از یک سو برای پاسخگویی به فشارهای رسانهای و افکار عمومی، به اقدامات نمادین مانند جمعآوری مقطعی بازارهای فروش یا اعمال جریمههای پراکنده دست میزنند؛ اما از سوی دیگر، در مواجهه با ساختارهای تثبیتشدۀ صید در دامگاهها، نوعی تساهل و چشمپوشی عملی را در پیش میگیرند. این شکاف میان قانون در سطح گفتمان و عمل در میدان به شکلگیری آنچه وست، ایگو و براکینگتون (2006) از آن با عنوان حفاظت نمایشی یاد میکنند، انجامیده است. چنین وضعیتی نهتنها به حفاظت مؤثر پرندگان منجر نمیشود، بلکه با بازتولید بیاعتمادی و تضعیف سرمایۀ اجتماعی، خود به عاملی برای تشدید تعارضات اجتماعی و زیستمحیطی بدل میگردد (West & Brockington. 2006).
بر اساس این، مسألۀ اصلی این پژوهش واکاوی چگونگی شکلگیری و بازتولید تعارض میان دانش محلی، معیشت روستایی و سیاستهای رسمی حفاظت در زیستبوم پرندگان مهاجر فریدونکنار است. این مقاله با اتکا به رویکرد مردمشناختی و بومشناسی سیاسی، میکوشد نشان دهد که حفاظت محیط زیست در این منطقه نهصرفاً یک مسألۀ فنی یا حقوقی، بلکه پدیدهای عمیقاً اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است. استدلال اصلی آن است که بدون فهم معانی بومی حق، مالکیت، معیشت و حفاظت و بدون به رسمیتشناختن پیچیدگیهای قدرت و اقتصاد محلی، سیاستهای حفاظتی نهتنها ناکارآمد خواهند بود، بلکه میتوانند به بازتولید بیعدالتی و تخریب بیشتر محیط زیست بینجامند. این پژوهش استدلال میکند که ریشۀ بحران در فرهنگ سیاسی فضا نهفته است. مسأله اینجاست که چگونه مفاهیمی چون حق، عدالت، مالکیت و حفاظت در ذهن کنشگران مختلف (از صیادان محلی تا محیطبانان) معنای متفاوتی پیدا میکنند.
پرسشهای کلیدی پژوهش را میتوان در سه سؤال مطرح کرد: 1. چگونه کنشگران محلی بین نقش خود بهعنوان خالق زیستبوم و بهرهکشی مخرب از آن سازگاری ذهنی ایجاد میکنند؟ 2. ساختار قدرت در دامگاهها چگونه از بازتولید دانش بومی برای مقاومت در برابر سیاستهای رسمی استفاده میکند؟ 3. چرا سیاستهای حفاظتی در عبور از لایههای اجتماعی فرهنگی منطقه ناکام مانده و به حفاظت نمایشی تقلیل یافته است؟
این مقاله با اتکا به دادههای میدانی و تکنیکهای مردمشناختی (مشاهدۀ مشارکتی و مصاحبههای عمیق)، میکوشد فراتر از دوگانۀ صیاد متخلف / محیطبان قهرمان، لایههای پیچیدۀ این تعارض را واکاوی کند. هدف، ارائۀ فهمی است که نشان دهد بدون بازتعریف رابطۀ میان معیشت محلی و حفاظت ملی و بدون به رسمیتشناختن پیچیدگیهای بومشناسی سیاسی منطقه، هرگونه طرح حفاظتی محکوم به شکست یا تولید تنشهای اجتماعی جدید خواهد بود.
1.2. پیشینۀ پژوهش
پژوهشهای مرتبط با زیستبومهای تالابی و تعارضات حفاظتی را میتوان در دو دستۀ کلی مطالعات اکولوژیک-مدیریتی و مطالعات بومشناسی سیاسی و اجتماعی دستهبندی کرد. این دستهبندی به درک چندجانبۀ مسألۀ تعارض میان حفاظت زیستمحیطی و معیشت محلی کمک میکند.
در ایران، تمرکز اولیۀ پژوهشها بر تالابهای شمال کشور عمدتاً معطوف به جنبههای بیولوژیک، تنوع زیستی و شمارش گونهها بوده است. با این حال، در دهههای اخیر، گرایش به سمت ابعاد اجتماعی، فرهنگی و تعارضات مربوط به مدیریت منابع طبیعی، بهویژه در میان جوامع محلی، افزایش یافته است. مطالعات متعدد در ایران نشان دادهاند که دانش بومی صرفاً یک انبار اطلاعات نیست، بلکه چارچوبی معنایی و عملی است که معیشت و روابط انسانی را با طبیعت سازماندهی میکند. مثلاً پژوهش نوروزی (۱۳۹۸) دربارۀ کشاورزان شمال ایران بیان میکند که دانش محلی دربارۀ چرخههای زیستی و رفتار پرندگان مهاجر نهتنها به تنظیم فعالیتهای کشاورزی و شکار کمک میکند، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و امنیت غذایی جامعه است. او تأکید میکند که این دانش در مواجهه با تغییرات سیاسی و اقتصادی همچنان در حال بازتعریف و تطبیق است (نوروزی، ۱۳۹۸).
جنسی و همکاران (۱۳۹۸) در مطالعۀ تعارضات در تالاب انزلی، بر اهمیت شناخت ساختارهای قدرت محلی و شبکههای اجتماعی در مدیریت منابع تأکید کرده و نشان دادهاند که بدون درک این ساختارها، تلاشهای حفاظتی با شکست مواجه خواهد شد. خوش سیرت و همکارانشان در پژوهششان نشان دادند که وجود و “دسترسی آسان منابع در مناطق طبیعی” بهصورت یک عامل انگیزاننده باعث بهرهبرداری مستمر و مقاومت بومیان در برابر محافظت میشود و مقاومت آنان نه ناشی از “حرص” بلکه ناشی از تلاش برای بقا و معیشت است. همچنین دولت و سازمان محیط زیست در تلاش برای کنترل این بهرهبرداری هستند، لیکن سختگیریها خود موجب افزایش تعارض و مقاومت شدهاند. مطالعه بیان میکند که این تعارضها طی دو دهه منجر به نوعی صلح میان جامعۀ محلی و محیطبانان شده است، بهگونهای که تنشها کاهش یافته اما محیط زیست بیشترین آسیب را دیده است.
مقاله با عنوان «تحلیلی بر چالشها و آسیبپذیری تابآوری فرهنگی در اجتماع بومی (مطالعۀ موردی تالابهای محلی فریدونکنار)» نشان میدهد که اجتماع بومی دامگاهداران با تکیه بر ساختارهای مدیریتی سنتی و دانش فرهنگی خود، توانستهاند در برابر فشارهای ناشی از مدرنیزاسیون، شهریشدن و مداخلات بیرونی تا به امروز مقاومت کرده و تداوم یابند. با این حال، مقاله هشدار میدهد که این تابآوری فرهنگی امروزه با تهدیدات ساختاری جدیدی روبهروست که ریشه در تغییرات شتابان محیطی و سیاستهای رسمی دارد. نویسنده تأکید میکند که پتانسیل تابآوری این اجتماع بومی نباید نادیده گرفته شود، بلکه باید بهعنوان فرصتی برای پایداری زیستبوم و جلب مشارکت آگاهانۀ جوامع محلی در حفظ تالابها قلمداد گردد. این مطالعه بر ضرورت درک عمیق پیوند میان فرهنگ و پایداری محیط زیستی جهت کاهش آسیبپذیری جوامع بومی تأکید دارد (حسنی، 1397). در پژوهشی اخیر، میرمحمدتبار و همکاران (2025) در مطالعهای پیمایشی دربارۀ شکار غیرقانونی پرندگان در فریدونکنار نشان میدهند که این فعالیت نهصرفاً بهعنوان یک رفتار انحرافی فردی، بلکه در پیوند با ساختارهای معیشتی، شبکههای اقتصادی محلی و هنجارهای اجتماعی تداوم مییابد. نتایج این مطالعه تأکید میکند که شکار پرندگان در این منطقه در بستر پیچیدهای از وابستگی اقتصادی و ضعف سازوکارهای اجرایی حفاظت شکل گرفته و قابل تقلیل به تخلف صرف نیست (Mir Mohamad Tabar et al., 2025).
در سطح بینالمللی، ادبیات غنی و گستردهای پیرامون تعارضات انسان-حیاتوحش و انسان-دولت در مناطق حفاظتشده وجود دارد که برای مطالعۀ موردی فریدونکنار نیز بسیار مرتبط است. آدامز و هاتمن (2007) مفهوم حفاظت از راه اخراج را معرفی کردند که بیان میکند تلاش دولتها برای جداسازی کامل فضای انسانی از فضای حیاتوحش میتواند باعث مقاومتهای خشونتآمیز و آسیبهای بیشتر به محیط زیست شود. این دیدگاه به درک چرایی مقاومت جوامع محلی در برابر سیاستهای حفاظت صلب کمک میکند. بوسچر (2013) نیز با مفهوم طبیعت نئولیبرال نشان داد که حفاظت محیط زیست در بسیاری از نقاط جهان، ابزاری برای انباشت سرمایه شده است. او استدلال میکند که تبدیل گونههای مهاجر به کالاهای اکوتوریستی یا منابع استخراجی، موجب تعارض و رقابت میان ذینفعان مختلف شده است. در پژوهش دیگر، بر اهمیت عدالت رویهای در مدیریت منابع طبیعی تاکید شد و نشان داده شد که مشارکت واقعی بومیان در تصمیمگیری، کلید موفقیت در حفاظت و حفظ دانش بومی است. در نبود چنین مشارکتی، دانش بومی ممکن است به جای حمایت از حفاظت، به ابزار دور زدن قانون تبدیل شود. مشارکت واقعی بومیان در تصمیمگیری، کلید موفقیت در حفاظت و حفظ دانش بومی است؛ نبود چنین مشارکتی، دانش بومی ممکن است به جای حمایت از حفاظت به ابزار دور زدن قانون تبدیل شود .(Ruano‐Chamorro & Cinner. 2022)
در مجموع، مطالعات داخلی و خارجی مرتبط با تالابها و زیستبومهای پرندگان مهاجر نشان میدهند که پژوهشها از تمرکز صرف بر ابعاد اکولوژیک و زیستی، به سمت توجه به ابعاد اجتماعی، فرهنگی و سیاسی حفاظت محیط زیست حرکت کردهاند. این مطالعات بر نقش دانش بومی، ساختارهای قدرت محلی، شیوههای معیشتی و نحوۀ مداخلۀ دولت در مدیریت منابع طبیعی تأکید داشته و نشان دادهاند که سیاستهای حفاظتی بدون درک زمینههای فرهنگی و اجتماعی جوامع محلی، با چالشها و مقاومتهای متعددی مواجه میشوند. همچنین پژوهشهای جدیدتر بر اهمیت مشارکت واقعی جوامع بومی و توجه به تجربۀ زیستۀ کنشگران محلی در فرآیند حفاظت تأکید کردهاند. با وجود این پیشرفتها، در ادبیات پژوهشی هنوز کمبود جدیِ مطالعات مردمنگارانه و مردمشناختی دربارۀ تعارض میان دانش بومی، شیوههای معیشتی و سیاستهای رسمی حفاظت، بهویژه در تالابهای شمال ایران و منطقۀ فریدونکنار، مشاهده میشود. بهطور خاص، پارادوکس میان تولید و حفظ زیستبوم توسط کشاورزان و تخریب همان زیستبوم از طریق شکار توسط همین کنشگران کمتر در قالب یک واحد تحلیل اجتماعی ـ فرهنگی مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین، پیوند میان دانش بومی، ساختارهای قدرت محلی و سیاستهای رسمی حفاظتی، همچنان نیازمند تحلیل عمیق میدانی است. بر اساس این، پژوهش حاضر تلاش میکند با تمرکز بر تجربۀ زیستۀ کنشگران محلی و فرآیندهای معنابخشی به محیط زیست، این خلأ پژوهشی را بررسی کند. این پژوهش با اتکا به چارچوب نظری هستیشناسی سیاسی (Blaser, 2013; Escobar, 2020)، تعارض موجود را نهصرفاً بهعنوان تخلفی قانونی، بلکه بهمثابه تقابل دو شیوۀ زیست و دو نظام معنایی در یک فضای مشترک تحلیل میکند تا از این رهگذر، فهمی عمیقتر از چالشهای حفاظت تالابهای فریدونکنار ارائه دهد.
در این پژوهش، نظریه نه بهمنظور استخراج فرضیههای از پیش تعیینشده، بلکه بهعنوان حساسیت نظری در فهم و تفسیر دادههای میدانی بهکار گرفته شده است. در سنت پژوهشهای کیفی و مردمنگارانه، نظریه بیش از آنکه چارچوبی برای آزمون فرضیه باشد، ابزاری مفهومی برای هدایت مشاهده، فهم تجربۀ زیستۀ کنشگران و تفسیر لایههای پنهان روابط اجتماعی و فرهنگی محسوب میشود. از این منظر، مفاهیم و رویکردهای نظری مورد استفاده در پژوهش حاضر، بهعنوان دریچههایی تحلیلی برای فهم تعارضات محیط زیستی، شیوههای معیشتی، روابط قدرت و نظامهای معنایی در میدان مطالعه به کار گرفته شدهاند، نه بهعنوان گزارههایی قطعی که پژوهش صرفاً در پی اثبات آنها باشد.
این پژوهش بر مبنای رویکرد مردمشناسی انتقادی و با بهرهگیری از نظریات بومشناسی سیاسی، عدالت محیط زیستی، دانش بومی، هستیشناسی سیاسی و حکمرانی محیط زیست شکل گرفته است. این رویکردها تلاش میکنند تعارضات زیستمحیطی را نهصرفاً بهعنوان مسألهای فنی یا مدیریتی، بلکه بهمثابه پدیدهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی تحلیل کنند. در این چارچوب، محیط زیست عرصهای برای تقابل منافع، نظامهای دانایی و شیوههای متفاوت فهم و زیست تلقی میشود.
بومشناسی سیاسی فراتر از تحلیلهای صرفاً اکولوژیک، به بررسی نحوۀ توزیع نابرابر هزینهها و منافع ناشی از سیاستهای حفاظتی میپردازد (Robbins, 2020). در این رویکرد، کنشگران محلی صرفاً بهرهبرداران منابع طبیعی نیستند، بلکه در چارچوب روابط قدرت، سیاستهای اقتصادی و ساختارهای حکمرانی عمل میکنند. پولانی (2001) نشان میدهد که جوامع محلی در مواجهه با گسترش منطق بازار، برای حفظ استقلال معیشتی و اقتصادی خود راهبردهای متنوعی اتخاذ میکنند. در همین راستا، اشنایبرگ (Schnaiberg, 2008) در نظریۀ چرخۀ ادواری تولید بیان میکند که نظام سرمایهداری مدرن، بهواسطۀ وابستگی مستمر به رشد اقتصادی و افزایش تولید، فشار فزایندهای بر منابع طبیعی وارد میکند. در این چرخه، دولتها، بازار و ساختارهای اقتصادی به سمت بهرهبرداری بیشتر از طبیعت سوق پیدا میکنند و پیامد آن تشدید تخریب محیط زیست و تعارضات اجتماعی است. از منظر این نظریه، بحرانهای زیستمحیطی تنها ناشی از رفتار فردی یا ضعف مدیریتی نیستند، بلکه ریشه در ساختارهای کلان اقتصادی و منطق انباشت سرمایه دارند. همچنین نظریۀ عدالت محیط زیستی بر این نکته تأکید دارد که تعارضات زیستمحیطی اغلب بازتابی از نابرابریهای اجتماعی و توزیعی هستند (Martinez-Alier, 2023). از این منظر، مسألۀ حفاظت تنها به حفظ منابع طبیعی محدود نمیشود، بلکه به چگونگی توزیع قدرت، منافع و هزینههای حفاظت نیز مربوط است.
در رویکردهای جدید، دانش بومی پدیدهای ایستا و سنتی تلقی نمیشود، بلکه دانشی پویا و در حال بازتولید است که در تعامل با ساختارهای قدرت، اقتصاد و سیاست شکل میگیرد. آگراوال (2005) با طرح مفهوم محیط زیستگرایی نشان میدهد که دانش محلی در فرآیندهای حکمرانی و مدیریت منابع طبیعی، بهصورت مداوم بازتعریف و بازسازماندهی میشود. برکس (2018) نیز دانش بومی را نوعی دانش کاربردی میداند که در پاسخ به شرایط متغیر اقتصادی، اجتماعی و محیطی تحول مییابد. در این چارچوب، دانش محلی میتواند هم در خدمت حفاظت از زیستبوم و هم در جهت بهرهبرداری فشرده از منابع طبیعی قرار گیرد. این دیدگاه، نگاههای ذاتگرایانه و رمانتیک به دانش بومی را به چالش میکشد و بر ماهیت هیبریدی و تاریخی آن تأکید میکند. در همین راستا، لینچ و استرتسکی (Lynch & Stretesky, 2002) در رویکرد اقتصاد سیاسی محیط زیست تأکید میکنند که شیوههای بهرهبرداری از طبیعت و حتی شکلگیری دانشهای محلی، جدا از ساختارهای اقتصادی و مناسبات قدرت قابل فهم نیستند. از منظر آنان، نظامهای اقتصادی و الگوهای نابرابر توسعه میتوانند دانش و کنشهای محیط زیستی را به سمت بهرهبرداری فشرده و کالاییسازی منابع طبیعی سوق دهند. این رویکرد نشان میدهد که دانش بومی نهصرفاً محصول سنت و فرهنگ، بلکه نتیجه تعامل مستمر میان معیشت، ساختارهای اقتصادی و روابط قدرت است.
یکی از رویکردهای مهم در مطالعات انتقادی محیط زیست، هستیشناسی سیاسی است که توسط اندیشمندانی چون اسکوبار (2020) و بلزر (2013) توسعه یافته است. این رویکرد بر این فرض استوار است که تعارضات محیط زیستی صرفاً ناشی از اختلاف منافع مادی نیستند، بلکه از تفاوت در شیوههای فهم، معنا دادن و تجربۀ جهان ناشی میشوند. از منظر هستیشناسی سیاسی، گروههای مختلف اجتماعی ممکن است دربارۀ مفاهیمی چون طبیعت، منابع طبیعی یا حفاظت برداشتهای متفاوت و حتی متعارضی داشته باشند. در چنین شرایطی، سیاستهای رسمی حفاظت زمانی با چالش مواجه میشوند که تنها یک نظام دانایی و یک روایت مسلط را مشروع تلقی کرده و سایر شیوههای فهم جهان را نادیده بگیرند یا نامعتبر بدانند (Blaser, 2013). در امتداد این رویکرد، جرمشناسی سبز (نیز تأکید میکند که آنچه در گفتمان رسمی بهعنوان جرم زیستمحیطی یا تخلف از قوانین حفاظت تعریف میشود، لزوماً در همۀ زمینهها یک رفتار ذاتاً مجرمانه نیست، بلکه برساختهای حقوقی - سیاسی است که در چارچوب روابط قدرت شکل میگیرد. در این نگاه، کنشهایی مانند شکار یا بهرهبرداری از منابع طبیعی باید در بستر شرایط فرهنگی، معیشتی و اقتصادی جوامع محلی فهم شوند و نهصرفاً بهعنوان انحراف یا تخلف (Beirne & South, 2007). از این منظر، برچسبگذاری برخی کنشهای محلی بهعنوان جرم زیستمحیطی، بخشی از فرآیند تعریف مشروعیت استفاده از طبیعت در ساختارهای حکمرانی است. در ادبیات جرمشناسی محیط زیست، نظریههای یادگیری اجتماعی و خنثیسازی نقش مهمی در توضیح رفتارهای مرتبط با تخلفات زیستمحیطی دارند. در این راستا، میرمحمدی تبار و همکاران (2023) نشان میدهند که کنشهای مرتبط با جرائم محیط زیستی در ایران از طریق فرآیندهای یادگیری اجتماعی در شبکههای محلی و همچنین از طریق تکنیکهای خنثیسازی اخلاقی تداوم مییابد. این فرآیندها به کنشگران اجازه میدهد رفتارهای خود را در چارچوبهای اخلاقی و معیشتی توجیه کرده و آن را نه بهعنوان تخلف، بلکه بهعنوان ضرورت بقا بازتعریف کنند (Mir Mohamad Tabar et al., 2023).
نظریات حکمرانی چندسطحی بر این نکته تأکید دارند که مدیریت محیط زیست حاصل تعامل پیچیدۀ میان دولتها، نهادهای محلی، سازمانهای بینالمللی و جوامع بومی است. در این چارچوب، حفاظت محیط زیست تنها یک پروژۀ فنی نیست، بلکه فرآیندی سیاسی و اجتماعی است که در بستر روابط قدرت شکل میگیرد. بروکینگتون و ایگو (2006) در نقد صنعت حفاظت نشان میدهند که برخی پروژههای حفاظتی بیش از آنکه به بهبود واقعی زیستبومها منجر شوند، در جهت تولید مشروعیت سیاسی و نمادین برای دولتها و نهادهای بینالمللی عمل میکنند. بوشِر (2013) نیز با طرح مفهوم طبیعت نئولیبرال استدلال میکند که سیاستهای حفاظتی در بسیاری از موارد با منطق بازار و فرآیندهای کالاییسازی طبیعت پیوند خوردهاند. مکگارل و گیبز (McGarrell & Gibbs, 2014) در ادبیات جرائم زیستمحیطی و حکمرانی حفاظت تأکید میکنند که اثربخشی سیاستهای حفاظتی نهتنها به طراحی قوانین، بلکه به ظرفیت اجرایی، هماهنگی نهادی و میزان پذیرش اجتماعی در سطوح محلی وابسته است. آنان نشان میدهند که شکاف میان سیاستگذاری رسمی و واقعیتهای میدانی میتواند به ناکارآمدی ساختاری در اجرای سیاستهای حفاظت و تداوم انواع تخلفات یا مقاومتهای محیط زیستی منجر شود.
در مجموع، این پژوهش با ترکیب رویکردهای بومشناسی سیاسی، عدالت محیط زیستی، نظریههای دانش بومی، هستیشناسی سیاسی و حکمرانی چندسطحی، تلاش میکند تعارضات زیستمحیطی را بهعنوان پدیدهای چندلایه و فراتر از مسألهای صرفاً مدیریتی تحلیل کند. این چارچوب نظری امکان بررسی همزمان نقش ساختارهای قدرت، شیوههای معیشتی، نظامهای دانایی و تفاوتهای معنایی در شکلگیری تعارضات محیط زیستی را فراهم میکند و مبنایی مفهومی برای تحلیل تجربۀ کنشگران محلی و سیاستهای حفاظتی در پژوهش حاضر فراهم میکند.
این پژوهش با تکیه بر رویکرد کیفی و مردمنگاری محیط زیست، به دنبال فهم عمیق و چندلایه از تعارض میان دانش بومی، معیشت محلی و سیاستهای حفاظتی در زیستبوم پرندگان مهاجر فریدونکنار است. این رویکرد کیفی، امکان درک فرآیندهای اجتماعی و فرهنگی را در زمینۀ واقعی و روزمره فراهم میکند که روشهای کمی معمولاً از آن عاجزند(Hammersley & Atkinson, 2007) . میدان تحقیق شامل دامگاههای منطقه فریدونکنار، (سوته، ازباران) است. به دلیل حساسیتهای امنیتی و فضای بیاعتمادی صیادان نسبت به غریبهها و نهادهای دولتی، ورود به میدان از طریق گلولهبرفی محلی و با تکیه بر واسطههای کلیدی صورت گرفت.
در این پژوهش از تلفیق دو تکنیک برای دستیابی به اعتبار دادهها استفاده شد: مشاهدۀ مشارکتی: پژوهشگر در فصول صید (پائیز و زمستان) در محل دامگاهها حضور یافت تا فرآیند مدیریت آب، نحوۀ تعامل با پرندگان مهاجر و سازوکارهای صید را از نزدیک مشاهده کند. این تکنیک اجازه داد تا تفاوت میان آنچه مردم میگویند و آنچه انجام میدهند، آشکار شود (Dewalt & Dewalt, 2011). مصاحبههای عمیق نیمه ساختاریافته: با ۲۵ نفر از کنشگران شامل دامگاهداران باسابقه، صیادان منطقه، فروشندگان بازار پرنده و فعالان محیط زیست مصاحبه شد. مشارکتکنندگان شامل مردان ۲۸ تا ۷۲ ساله بودند و زنان به دلیل ساختار فرهنگی فعالیتهای دامگاهی در این حوزه حضور مستقیم نداشتند. از نظر شغلی، نمونهها شامل دامگاهداران سنتی، صیادان فصلی، واسطههای فروش (دلالان بازار محلی) و چند کنشگر محیط زیستی محلی بودند. این تنوع بهمنظور پوشش طیف مختلف دیدگاهها در شبکۀ صید و حفاظت انتخاب شد. انتخاب نمونهها به روش نمونهگیری هدفمند تا رسیدن به مرحلۀ اشباع نظری ادامه یافت. با توجه به ماهیت برخی فعالیتها در منطقه، رعایت اصل رازداری و گمنامی حیاتی بود. تا از هرگونه آسیب احتمالی به مشارکتکنندگان جلوگیری شود. همچنین، پژوهشگر آگاهانه از قضاوت اخلاقی در حین گردآوری دادهها پرهیز کرد تا بتواند منطق درونی صیادان را از دیدگاه خودشان درک کند (Fetterman, 2019).
دادههای حاصل از یادداشتهای میدان و پیادهسازی مصاحبهها با استفاده از روش تحلیل تماتیک مورد واکاوی قرار گرفتند. در این پژوهش از رویکرد تحلیل تماتیک انعکاسی براساس الگوی برن و کلارک (2022) استفاده شد که در آن فرآیند تحلیل بهصورت انعطافپذیر و مبتنی بر تعامل مستمر پژوهشگر با دادهها انجام میشود. کدهای اولیه استخراج و سپس در قالب مقولات اصلی (مانند چهار تم اصلی ازجمله دانش بومی دوگانه و دوگانگی حفاظتی) دستهبندی شدند تا با چارچوب نظری بومشناسی سیاسی تطبیق داده شوند. فرآیند کدگذاری به این صورت انجام شد که ابتدا دادههای مصاحبه و یادداشتهای میدانی بهصورت خطبهخط مطالعه و کدگذاری اولیه انجام گرفت. در مرحلۀ دوم، کدهای مشابه در قالب کدهای متمرکز ادغام شدند و درنهایت با بررسی روابط میان کدها، تمهای اصلی و فرعی استخراج شدند. این فرآیند بهصورت رفتوبرگشتی بین دادهها، کدها و تمها انجام شد تا از کفایت تفسیری اطمینان حاصل شود. علاوه بر این، تحلیل مردمشناسی انتقادی به کار گرفته شد تا فراتر از توصیف صرف، ساختارهای قدرت، تعارضات نهادی و پیچیدگیهای حکمرانی محیط زیست واکاوی شود (Carspecken, 2013).
همانگونه در بالا هم اشاره شد، برای سازماندهی و تبیین بهتر دادهها، از روش تحلیل تماتیک بهره گرفته شده است که طی آن، پس از کدگذاری اولیه، مفاهیم و الگوهای تکرارشونده در دادهها شناسایی و در قالب تمهای اصلی دستهبندی شدند.
فرآیند استخراج تمها شامل چند مرحله بود: ابتدا یادداشتهای میدانی و متون مصاحبه بهدقت خوانده شدند و کدهای اولیه مرتبط با موضوعات کلیدی تعارضات زیستبومی، دانش محلی، معیشت و سیاستهای حفاظتی تعیین گردید. سپس این کدها بهصورت تجمعی تحلیل شده و درنهایت چهار تم اصلی براساس فراوانی، اهمیت مفهومی و ارتباط متقابل آنها شکل گرفت:
این چهار تم بهعنوان چارچوب تحلیلی بخش یافتهها انتخاب شدند تا پیچیدگیهای موجود در تعامل میان جامعۀ محلی، دانش بومی و سیاستهای رسمی حفاظت محیط زیست در زیستبوم فریدونکنار را به شکلی دقیق و جامع بازتاب دهند. در ادامه، هر تم به تفصیل با ارائۀ دادههای میدانی، نقل قولهای مرتبط و تحلیل نظری ارائه میشود.
دانش بومی دوگانه: همزیستی و بهرهکشی
یادداشت میدانی شمارۀ ۳۱ (۵ آذر ۱۴۰4): در بازدید از یکی از دامگاههای قدیمی، مشاهده کردم کشاورزان به دقت مسیرهای آب را برای ورود به تالابهای مصنوعی مدیریت میکنند. یکی از آنان گفت: "این مسیرها را برای رفاه پرندهها ساختهایم، سالهاست که این زمینها خانۀ آنها است." اما افراد کشاورزی از همان اطراف، با تورهای ایستاده به شکار میپردازند. یکی از جوانان محل در مصاحبه اذعان داشت: "ما از همین تورها استفاده میکنیم تا بتوانیم خانوادههایمان را اداره کنیم؛ این کار برای ما یک منبع درآمد مهم است."برای من سؤال بود که قیمت محصولات کشاورزی که امسال چندین برابر نسبت به سال قبل بود، چرا همچنان این دامهای تور بیشتر شده است. نقل قول از صیاد باتجربه (24 اذر ۱۴۰4): "پدرم همیشه میگفت پرندهها را باید حفظ کرد چون نشانۀ باران و برکتاند؛ ولی حالا باید دنبال نان بود، بازار هم شرایط سختی دارد." یادداشت میدانی شمارۀ ۳۵ (26 آبان ۱۴۰4): بررسی روشهای صید و به دام انداختن پرندگان تأثیرات زیستمحیطی منفی و کاهش تنوع گونهها را در پی دارد. نقل قول از کشاورز جوان (30 آبان ۱۴۰4): "اگر بخواهیم فقط محافظ باشیم، زندگیمان سخت میشود. باید بین حفظ طبیعت و تامین معاش تعادل برقرار کنیم."
یکی از برجستهترین یافتههای میدانی این پژوهش، وجود دانش بومی دوگانه در میان کشاورزان و صیادان منطقۀ فریدونکنار است؛ دانش و مهارتی که از یک سو زیستبوم تالابی را بازتولید و محافظت میکند و از سوی دیگر، بهعنوان ابزاری برای بهرهکشی فشرده از پرندگان مهاجر به کار میرود. این تضاد، یکپارچگی و ثبات دانش بومی سنتی را زیر سؤال میبرد و نشان میدهد که دانش بومی تحت تأثیر تغییرات اقتصادی و اجتماعی به گونهای استراتژیک بازتعریف شده است.
این یافته با نظریات برکس (2018) دربارۀ دانش بومی کاربردی همخوانی دارد؛ دانشی که نهصرفاً حفاظتی، بلکه پاسخگو به الزامات اقتصادی و اجتماعی است. همچنین آگراوال (2005) بهدرستی اشاره کرده است که دانش بومی، در قالب تکنولوژی قدرت عمل و نقش دوگانهای در حفاظت و استخراج ایفا میکند.
این دادهها نشان میدهد که دانش بومی بهمثابه یک نظام انعطافپذیر و در حال تحول است که پاسخگوی فشارهای اقتصادی، تغییرات زیستمحیطی و سیاستهای حفاظتی است. درحالیکه حفظ تالابهای مصنوعی بیانگر آگاهی و تعهد فرهنگی-اکولوژیکی است، شیوههای نوین صید بازتابدهندۀ اقتضائات اقتصادی و فشار بازار است که بر این دانش سنتی تأثیر گذاشته است. این دوگانگی پیچیده، پیشفرضهای کلاسیک مردمشناسی محیط زیست را به چالش میکشد که در آن دانش بومی صرفاً بهعنوان نیرویی محافظتی و مثبت دیده میشود (Berkes, 2018). از سوی دیگر، این یافتهها در چارچوب اقتصاد سیاسی پولانی (2001) قابل تحلیل است جایی که تبدیل طبیعت به کالا و فشار بازار، دانش بومی را تحت سلطۀ منطق سودآوری قرار میدهد و آن را به ابزاری برای بهرهکشی حداکثری تبدیل میکند. این رویکرد نشان میدهد که دانش بومی نه ایستا، بلکه هیبریدی است و تحت تأثیر فرآیندهای اقتصادی و قدرت بازتعریف میشود.
جدول تم 1. دانش بومی دوگانۀ همزیستی و بهرهکشی
|
مقولهها |
مفاهیم (کدهای متمرکز) |
کدهای اولیه |
|
|
مدیریت اکولوژیک تالاب |
مدیریت مسیرهای آب، تنظیم آببندانها، تجربۀ سالانه آبگیری تالاب |
|
همزیستی انسان و طبیعت |
بازتولید زیستگاه پرندگان |
حفظ شالیزارهای آبگرفته، ایجاد فضای تغذیۀ پرندگان، شناخت زمان مهاجرت |
|
|
معانی فرهنگی و نمادین پرندگان |
باورهای فرهنگی دربارۀ برکت بودن پرندگان، روایتهای محلی دربارۀ پرندگان، سنتهای مرتبط با شکار |
|
دانش بومی سنتی |
حافظۀ اکولوژیک محلی |
انتقال تجربه از نسلهای قبل، یادگیری بومی رفتار پرندگان، حافظۀ تاریخی زیستبوم |
|
|
بهرهبرداری فشرده از منابع |
استفاده از تورهای ایستاده، شکار غیرگزینشی، دامگذاری گسترده |
|
دانش بومی کاربردی و استراتژیک |
تحول فناورانه در صید |
استفاده از ابزارهای جدید صید، افزایش ظرفیت شکار، تغییر شیوههای سنتی دامگذاری |
|
|
فشار معیشتی و بازار |
فشارهای اقتصادی معیشتی، وابستگی درآمد خانوار به صید، نوسانات بازار فروش |
|
تأثیر اقتصاد بازار بر دانش بومی |
کالاییشدن پرندگان |
افزایش تقاضای شهری، سودآوری صید، گسترش بازار فروش پرندگان |
یادداشت میدانی شمارۀ ۴۵ (9 آذر ۱۴۰4): در مصاحبه با یکی از واسطههای بازار پرندگان فریدونکنار، وی اظهار داشت: "ما فقط خریدار نیستیم، بلکه به نوعی بازارگردان هستیم که قیمت و تقاضا را تنظیم میکنیم. این کسبوکار برای دهها خانواده در روستاهای اطراف منبع درآمد اصلی است." نقل قول از صیاد مسن (8 آذر ۱۴۰4):"اگر دولت بخواهد تورها را جمع کند، باید به جای آن منبع درآمد جایگزین بدهد. ما با این کار زندگیمان را اداره میکنیم؛ این صرفاً تفریح یا شکار نیست، بلکه نان زن و بچه است."یادداشت میدانی شمارۀ ۴۸ (8 آذر ۱۴۰4): بررسی قیمتها و بازار فروش نشان میدهد که پرندگان صیدشده در این منطقه به کالایی با ارزش افزوده تبدیل شدهاند که نهتنها در بازارهای محلی بلکه در رستورانها نیز عرضه میشود. این روند، انگیزۀ اقتصادی برای افزایش میزان صید را تقویت میکند.
یکی از لایههای کلیدی تعارض در زیستبوم فریدونکنار، بازتاب مناسبات پیچیدۀ اقتصاد سیاسی معیشتی است که در آن صید پرندگان مهاجر فراتر از یک فعالیت معیشتی ساده خانوادگی، به یک نظام بازارمحور تبدیل شده است. این موضوع با نظریههای کلیدی اقتصاد سیاسی پولانی (2001) درباره کالاییشدن طبیعت و همچنین مطالعات مارتینز-آلیر (2023) دربارۀ عدالت محیط زیستی همخوانی دارد. در فریدونکنار، معیشت خانوارهای محلی علاوه بر کشاورزی برنج مبتنی بر صید پرندگان هم است و این فعالیت بهصورت شبکهای از کنشگران شامل صیادان، واسطهها، فروشندگان بازارهای محلی و حتی رستورانداران سازمانیافته است. این ساختار، فشار مضاعفی بر زیستبوم وارد میآورد و مداخلات حفاظتی دولت را با مقاومت گستردهای مواجه میکند. در چارچوب نظریۀ چرخۀ تولید (Treadmill of Production)، این وضعیت قابل فهم است؛ زیرا نظامهای اقتصادی مبتنی بر رشد، برای تداوم پویایی خود ناگزیر به گسترش مداوم تولید و مصرف هستند و این امر بهطور ساختاری فشار فزایندهای بر منابع طبیعی وارد میکند (آی گولد و همکاران.1404). در این چارچوب، گسترش صید و تبدیل پرندگان مهاجر به بخشی از شبکۀ بازار محلی، نهصرفاً نتیجه معیشت یا تصمیمهای فردی، بلکه بازتاب ادغام زیستبوم در منطق گستردهتر انباشت و رشد اقتصادی است.
این یافتهها نشان میدهند که معیشت محلی در کنار صید ماهی و کشت برنج به صید پرندگان هم وابسته است و حذف یا محدود کردن این فعالیت بدون در نظر گرفتن جایگزینهای اقتصادی، باعث بحران معیشتی و افزایش مقاومت میشود. این نکته با مفهوم اقتصاد غیررسمی و اقتصاد سیاسی بقا پولانی (2001) همخوانی دارد.
در چارچوب عدالت محیط زیستی، همانطورکه مارتینز-آلیر (2023) اشاره کرده، تعارضات غالباً حول توزیع نابرابر هزینهها و منافع رخ میدهند. در فریدونکنار، هزینۀ اصلی حفاظت محیط زیست متوجه صیادان و کشاورزان محلی است؛ درحالیکه منافع نمادین و مالی عمدتاً نصیب نهادهای دولتی و سازمانهای غیردولتی میشود. این توزیع نابرابر منجر به شکلگیری احساس بیعدالتی و مقاومت اجتماعی میگردد (Robbins, 2020). علاوه بر این، تبدیل طبیعت به منبع درآمد کالایی در قالب شبکههای بازارمحور، نشاندهندۀ تجاریسازی زیستبوم است که برخلاف اهداف حفاظت پایدار عمل و فشار مضاعفی بر جمعیت پرندگان مهاجر وارد میکند (Büscher, 2013).
جدول تم 2. اقتصاد سیاسی معیشت و بازارمحوری
|
مقولهها |
مفاهیم (کدهای متمرکز) |
کدهای اولیه |
|
|
اقتصاد بقا و معیشت محلی |
وابستگی خانوارها به درآمد صید، مکمل بودن شکار برای کشاورزی، تأمین هزینههای زندگی از طریق صید |
|
اقتصاد سیاسی معیشت |
شکنندگی معیشت روستایی |
فصلی بودن درآمد کشاورزی، نبود شغل جایگزین، وابستگی اقتصاد روستا به شکار |
|
|
شبکههای واسطهگری |
حضور واسطهها در خرید پرندگان، تعیین قیمت توسط دلالان، شبکۀ توزیع محلی |
|
کالاییسازی زیستبوم |
تجاریسازی منابع طبیعی |
فروش پرندگان در بازارهای محلی، عرضه به رستورانها، افزایش ارزش اقتصادی پرندگان |
|
|
مقاومت معیشتی در برابر حفاظت |
مخالفت با جمعآوری تورها، اعتراض به محدودیتهای شکار، مقاومت در برابر مداخلات دولتی |
|
عدالت محیط زیستی |
بیعدالتی توزیع هزینهها و منافع |
احساس نابرابری در هزینههای حفاظت، بیاعتمادی به سیاستهای رسمی، احساس محرومیت اقتصادی |
|
|
فقدان حمایت اقتصادی |
نبود برنامههای حمایتی، ضعف توسعۀ روستایی، محدود بودن فرصتهای شغلی |
|
چالشهای حکمرانی حفاظتی |
فشارهای معیشتی و نابرابری اقتصادی |
وابستگی اقتصاد محلی به شکار، استمرار اقتصاد غیررسمی، ضعف برنامههای جایگزین |
|
|
انگیزۀ اقتصادی صید |
افزایش تقاضای بازار، سودآوری فروش پرندگان، پیوند شکار با بازار شهری |
|
بازارمحوری و فشار بر منابع طبیعی |
فشار بازار بر منابع طبیعی |
گسترش مصرف پرندگان در رستورانها، ارزش افزوده اقتصادی، تشویق به صید بیشتر |
یادداشت میدانی شمارۀ ۶۰ (4 آذر ۱۴۰4): در مصاحبه با یک مسؤول محلی سازمان محیط زیست، وی اشاره کرد: "ما بارها برای جمع آوری تورهای غیرمجاز اقدام میکنیم، اما این فقط بخشی از ماجراست. در میدان، کنترل کامل وجود ندارد و به دلایل مختلف سیاسی و امنیتی نمیتوانیم برخورد جدی کنیم." نقل قول از یکی از فعالان محیط زیست محلی (4 آذر ۱۴۰4): "این سیاستها بیشتر نمایشی هستند؛ ساختار میخواهد نشان دهد که حفاظت میکند، اما در عمل چشم خود را روی فعالیتهای گسترده میبندد تا تنشها بالا نرود." یادداشت میدانی شمارۀ ۶۴ (۲8 آبان ۱۴۰4): بازدید میدانی از بازار فروش پرندگان نشان داد که علیرغم برخوردها، بازار آزادانه فعالیت میکند و ساختارهای قدرت محلی از این وضعیت حمایت میکنند.
یکی از مهمترین عوامل تعارض در زیستبوم فریدونکنار، وجود شکافهای ساختاری و عملکردی در سیاستهای رسمی حفاظت محیط زیست است. این موضوع بهویژه از منظر حکمرانی چندسطحی و تعامل میان نهادهای مختلف دولتی، سازمانهای مردمنهاد و جامعۀ محلی قابل بررسی است. دادههای میدانی نشان میدهند که سیاستهای حفاظتی در عمل به شکلی دوگانه اجرا میشوند: در ظاهر و لایههای رسمی، سازمانهای متولی اقدامات نمادین مانند جمعآوری تورها و جریمههای پراکنده را انجام میدهند، اما در میدان عمل، به دلایل مختلف ازجمله ملاحظات، نسبت به فعالیتهای گسترده صیادان در زیستبوم چشمپوشی میکنند.
این پارادوکس با مفهوم حفاظت نمایشی یا مدیریت از راه دور که توسط برینگتون و ایگو (2016) مطرح شده، تطابق دارد. در این رویکرد، دولتها و نهادهای بینالمللی به جای حل ریشهای مسائل معیشتی و اجتماعی، به اقدامات ظاهری و نمادین روی میآورند که بیشتر وجهۀ بینالمللی آنها را حفظ میکند تا کارآمدی واقعی حفاظت را تضمین نماید. این وضعیت نهتنها موجب تداوم تخریب زیستبوم میشود، بلکه به بازتولید بیاعتمادی و تعارضات ساختاری دامن میزند.
این یافتهها نشان میدهند که نهادهای رسمی حفاظت در فریدونکنار گرفتار تساهل استراتژیک شدهاند؛ آنها به جای اجرای قانون بهصورت جامع، اقدامات نمادین انجام میدهند تا ضمن حفظ مشروعیت، از ناآرامیهای معیشتی جلوگیری کنند (West, Igoe & Brockington, 2006). این سیاستها، به جای کاهش تعارضات، به افزایش حس بیعدالتی و ناامیدی در جامعۀ محلی منجر میشوند و ساختارهای قدرت محلی را تقویت میکنند. این وضعیت از منظر نظری با حکمرانی چندسطحی و پارادوکس حفاظت از راه دور همخوانی دارد، جایی که تصمیمگیریهای مرکزی از لایههای محلی فاصله میگیرند و از طریق سیاستهای نمادین، کنترل را حفظ میکنند (Brockington & Igoe, 2016). به همین دلیل، سیاستهای حفاظتی فاقد انسجام لازم برای برطرف کردن تعارضات واقعی و پایداری محیط زیستاند.
جدول تم 3. دوگانگی ساختاری در سیاستهای حفاظتی
|
مقولهها |
مفاهیم (کدهای متمرکز) |
کدهای اولیه |
|
|
اقدامات نمادین حفاظتی |
جمعآوری مقطعی تورها، جریمههای پراکنده، تعطیلی موقت بازارها |
|
سیاستهای حفاظتی رسمی |
حفاظت نمایشی |
نمایش رسانهای برخوردها، تأکید بر اجرای قانون، ارائۀ گزارشهای اداری |
|
|
تساهل استراتژیک |
چشمپوشی از فعالیت دامگاهها، مدارا با صیادان، عدم اجرای کامل قانون |
|
ناکارآمدی حکمرانی |
تعارض ساختاری و ناهمسویی |
ناهماهنگی میان قانون و اجرا، ضعف نظارت میدانی، عقبنشینی نهادی |
|
|
ملاحظات امنیتی و اجتماعی |
نگرانی از تنش اجتماعی، ملاحظات امنیتی، فشارهای سیاسی محلی |
|
حکمرانی چندسطحی و پیچیدگیهای محلی |
پیچیدگی ساختار قدرت |
محدودیت قدرت اجرایی محیط زیست، وابستگی به تصمیمات بالادستی، مداخلۀ نهادهای محلی |
|
|
بازتولید قدرت محلی |
حمایت غیررسمی از بازار پرندگان، نفوذ دامگاهداران، شبکههای قدرت محلی |
|
تشدید تنشها و بحران مشروعیت |
بازتولید تعارض و بیاعتمادی |
افزایش بیاعتمادی به دولت، تداوم تعارض، ناکامی در جلب مشارکت محلی |
|
|
سیاستهای دوگانه و ناکارآمد |
فاصله میان قانون و عمل، اجرای گزینشی مقررات، ناکامی سیاستهای حفاظتی |
|
پارادوکس حفاظت از راه دور |
پارادوکس حفاظت از راه دور |
تضاد میان تعهدات رسمی و واقعیت میدان، ناکارآمدی نهادی، حفاظت غیرمؤثر |
یادداشت میدانی شمارۀ ۸۹ (۵ آذر ۱۴۰4): در گفتگو با یکی از کشاورزان روستا: ما از نسلهای قبل این زمینها را با پرندگان شریک بودیم. پرندگان مثل خانواده ما هستند، اما اگر قرار باشد زمین را بدون اجازه ما بگیرند و بگویند حق شکار ندارید، پس ما باید چه کنیم؟ مصاحبه با یک صیاد جوان (۶ آذر ۱۴۰4): دولت فقط مجازات میکند، ولی نمیگوید ما چطور باید زندگی کنیم. من هر سال تور میاندازم چون نانم از همین است. آنها نمیفهمند که این کار برای ما فقط شکار نیست، بخشی از زندگی و هویت ماست. یادداشت میدانی شمارۀ ۹۴ (۸ آذر ۱۴۰4): مسؤول محیط زیست میگفت: "شما باید قوانین را رعایت کنید" و صیادان راه خود را میرفتند. هیچکس حاضر به شنیدن دیدگاه طرف مقابل نبود. مصاحبه با مسؤول محیط زیست منطقه (6 آذر ۱۴۰4): ما باید حفاظت کنیم، اما بدون همکاری محلیها نمیتوانیم. متأسفانه، جهانبینی ما و آنها خیلی متفاوت است؛ آنها طبیعت را منبع روزمره میبینند، ما آن را میراثی برای نسلهای آینده.
یکی از چالشهای کلیدی در مدیریت زیستبومهای تالابی فریدونکنار، فهم عمیق معانی و هویتهایی است که کنشگران محلی به پرندگان مهاجر و فضای زیستگاه نسبت میدهند. این تعارض نهصرفاً یک مسألۀ اکولوژیک یا اقتصادی، بلکه یک نزاع هویتی و فرهنگی است که در آن ماهیت و حق در تعریف رابطۀ انسان-طبیعت از سوی بازیگران مختلف، بهصورت بنیادین متفاوت معنا میشود.
این یافتهها، منطبق با نظریۀ هستیشناسی سیاسی آرتورو اسکوبار (2020) و بحث ناهمسازیهای هستیشناختی بلایزر (2013)، نشان میدهد که دو جهاندید کاملاً متفاوت همزمان در یک زیستبوم واحد وجود دارد که باعث شده مذاکرات میانجیگرانه ناکام بماند. این وضعیت چالشی بزرگ برای سیاستگذاران محیط زیست است که معمولاً با رویکردهای یکجانبه و از بالا به پایین به مسأله نگاه میکنند.
این مجموعه دادهها نمایانگر وضعیت شکاف معنا است که منجر به تولید بیاعتمادی و مقاومت فرهنگی در برابر سیاستهای رسمی حفاظتی میشود. در شرایطی که کنشگران محلی پرندگان را بهعنوان بخشی از هویت، رزق و مالکیت تاریخی خود میبینند، سیاستگذاران محیط زیست آنها را بهعنوان تهدیدی برای گونههای در معرض خطر میشناسند. بر اساس این، پژوهشگران حوزۀ مردمشناسی محیط زیست پیشنهاد میکنند که حفاظت موفق نیازمند حکمرانی چندصدایی و مشارکت معنادار مردم محلی در طراحی و اجرای برنامههای حفاظتی است (Cinner et al., 2021). بدون چنین رویکردی، حفاظت به حفاظت نمایشی و محل تضادهای شدید تبدیل خواهد شد (Brockington & Igoe, 2006).
علاوه بر این، تحلیلهای مردمشناختی نشان میدهد که دانش بومی نهتنها صرفاً دانش فنی نیست، بلکه شامل ارزشها، هنجارها و روابط قدرت است که در بسترهای خاص تاریخی و فرهنگی شکل گرفتهاند (Agrawal, 2005). نادیده گرفتن این بُعد از دانش بومی، منجر به کاهش مشروعیت سیاستهای رسمی و افزایش مقاومت خواهد
شد.
جدول تم 4. ضرورت واکاوی مردمشناختی تعارضها
|
مقولهها |
مفاهیم (کدهای متمرکز) |
کدهای اولیه |
|
|
ناهمسازی هستیشناختی |
اختلاف در نگاه به پرندگان، تعارض میان نگاه معیشتی و حفاظتی، تفاوت جهانبینی محلی و دولتی |
|
تعارضهای معنایی و هویتی |
تعارض در تعریف طبیعت و حق |
تلقی پرندگان بهعنوان رزق، تلقی پرندگان بهعنوان میراث طبیعی، اختلاف در تعریف حق بهرهبرداری |
|
|
کمبود گفتوگوی میانفرهنگی |
نبود گفتوگوی مؤثر میان دولت و مردم، حذف صدای محلی، ضعف ارتباط میان کنشگران |
|
بسترهای گفتوگو و تسهیل تعامل |
ضرورت مشارکت فعال جامعۀ محلی |
نادیده گرفتن تجربۀ زیستۀ مردم، سیاستگذاری از بالا به پایین، ضعف مشارکت واقعی |
|
|
پیامدهای اجتماعی تعارض |
احساس محرومیت اقتصادی، احساس بیعدالتی در سیاستهای حفاظتی، بیاعتمادی به نهادهای رسمی |
|
پیامدهای اجتماعی ـ فرهنگی بحران حفاظت |
چالشهای اجتماعی ـ فرهنگی |
تداوم مقاومت محلی، کاهش سرمایۀ اجتماعی، تشدید بیاعتمادی فرهنگی |
|
|
ارزشها و هنجارهای بومی |
انتقال نسلی تجربۀ زیستبومی، پیوند دانش با هویت محلی، فهم بومی از طبیعت |
|
مفهوم گسترشیافتۀ دانش محلی |
مفهوم گسترشیافتۀ دانش محلی |
دانش محلی بهعنوان نظام معنایی، پیوند دانش با فرهنگ، چندبعدی بودن دانش بومی |
|
|
سیاستگذاری مشارکتی |
ضرورت حضور مردم در تصمیمگیری، مشارکت محلی در حفاظت، تأکید بر حکمرانی چندصدایی |
|
راهکارهای مردممحور حفاظت |
راهکارهای مردممحور حفاظت |
تعامل دولت و جامعۀ محلی، حفاظت مشارکتی، استفاده از ظرفیت دانش بومی |
یافتههای پژوهش نشان میدهد که دانش بومی در زیستبوم فریدونکنار ماهیتی دوگانه دارد؛ به این معنا که هم در بازتولید و حفظ زیستگاه پرندگان مهاجر نقش ایفا میکند و هم بهعنوان ابزاری برای صید و بهرهبرداری از این زیستبوم عمل میکند. این وضعیت، برداشتهای ذاتگرایانه از دانش بومی را که آن را صرفاً عاملی در جهت حفاظت محیط زیست میدانند، با چالش مواجه میسازد(Berkes, 2018) . مطابق با دیدگاه آگراوال (2005)، دانش بومی در بستر شرایط اقتصادی و اجتماعی شکل گرفته و متناسب با نیازهای معیشتی و شرایط متغیر بازتولید میشود. در منطقۀ مورد مطالعه، دانش محلی نهتنها در مدیریت آب، زمین و جذب پرندگان مهاجر نقش دارد، بلکه همزمان امکان صید و بهرهبرداری از این منابع را نیز فراهم میکند. یکی از مشارکتکنندگان در اینباره بیان میکند: "ما زمین را برای پرندهها آماده میکنیم تا بیایند و غذا بخورند، اما وقتی تعدادشان زیاد میشود، تور میگذاریم. این زندگی ماست؛ باید صید کنیم". این روایت نشان میدهد که برای کنشگران محلی، حفاظت و بهرهبرداری دو امر متضاد تلقی نمیشوند، بلکه در قالب یک منطق معیشتی واحد فهم میشوند.
یافتهها همچنین نشان میدهد که اقتصاد صید در سالهای اخیر از یک فعالیت صرفاً معیشتی فراتر رفته و به بخشی از اقتصاد محلی و شبکهای از منافع تبدیل شده است. این مسأله را میتوان در چارچوب بومشناسی سیاسی و تحلیل پولانی (2001) از کالاییشدن طبیعت فهم کرد؛ فرآیندی که در آن منطق بازار بهتدریج بر شیوههای سنتی بازتولید منابع طبیعی غلبه میکند. در چنین شرایطی، سیاستهای رسمی حفاظت از سوی بخشی از جامعۀ محلی بهعنوان تهدیدی علیه معیشت و حق بهرهبرداری تلقی میشود. یکی از صیادان در این زمینه اظهار میکند: "ما که این زمین را ساختیم و نگه داشتیم، دولت نمیتواند بیاید بگوید دیگر نمیتوانید صید کنید. این حق ماست" (مصاحبه، فریدونکنار، 1404). این نوع روایتها نشان میدهد که کنشگران محلی، خود را نه متخلف، بلکه صاحبان و حافظان اصلی زیستبوم میدانند و مشروعیت مداخلۀ دولت را به چالش میکشند.
بخش دیگری از یافتهها به شکاف میان سیاستهای رسمی حفاظت و امکان اجرای آنها در میدان مربوط میشود. دادههای میدانی نشان میدهد که نهادهای مسؤول حفاظت محیط زیست، از یک سو تحت فشار قوانین و تعهدات ملی و بینالمللی قرار دارند و از سوی دیگر، با واقعیتهای اجتماعی و اقتصادی منطقه مواجهاند. در نتیجه، اجرای سیاستهای حفاظتی اغلب به اقدامات محدود و مقطعی تقلیل مییابد. یکی از کارکنان محیط زیست در این خصوص بیان میکند: "ما نمیتوانیم همۀ تورها را جمع کنیم؛ اگر این کار را بکنیم، واکنش ایجاد میشود. مجبوریم بعضی وقتها چشمپوشی کنیم". این وضعیت را میتوان در چارچوب نظریۀ حکمرانی چندسطحی و نقد حفاظت نمایشی تحلیل کرد (Brockington & Igoe, 2006)؛ وضعیتی که
در آن سیاستهای
حفاظتی بیش از آنکه به تغییر ساختاری منجر شوند، در سطح اقدامات نمادین باقی میمانند.
یکی دیگر از یافتههای مهم پژوهش، وجود تفاوتهای معنایی و ادراکی میان جامعۀ محلی و نهادهای رسمی دربارۀ مفهوم پرنده و حفاظت است. براساس رویکرد هستیشناسی سیاسی (Escobar, 2020; Blaser, 2013)، تعارضات محیط زیستی تنها بر سر منابع مادی نیستند، بلکه از تفاوت در شیوههای فهم و معنا دادن به طبیعت نیز ناشی میشوند؛ درحالیکه نهادهای رسمی، پرندگان مهاجر را بخشی از میراث طبیعی و سرمایۀ زیستی جهانی تلقی میکنند، بسیاری از کنشگران محلی آنها را بخشی از نظام معیشتی و حق تاریخی بهرهبرداری از زمین میدانند. یکی از مشارکتکنندگان در توصیف این مسأله میگوید: "برای ما پرنده فقط یک حیوان نیست؛ زندگی ما به آن ربط دارد. وقتی کسی از بیرون میآید و میگوید نباید شکار کنید، انگار زندگی ما را نمیفهمد". این تجربۀ زیسته نشان میدهد که تعارض موجود صرفاً ناشی از تخلف یا ضعف نظارت نیست، بلکه ریشه در تفاوت نظامهای معنایی و ادراک متفاوت کنشگران از طبیعت، مالکیت و حفاظت دارد.
پژوهش حاضر نشان داد که تعارض در زیستبوم پرندگان مهاجر فریدونکنار، برخلاف روایتهای رسمی که آن را صرفاً به جهل محیط زیستی یا سودجویی فردی تقلیل میدهند، حاصل تلاقی پیچیدۀ ساختارهای معیشتی، سیاستهای حفاظتی و تفاوت در شیوههای فهم و معنا دادن به طبیعت است. این پژوهش با رویکردی مردمشناختی و در چارچوب بومشناسی سیاسی تلاش کرد ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی این تعارض را تحلیل کند و نشان دهد که مسألۀ حفاظت در این منطقه صرفاً یک موضوع زیستمحیطی یا حقوقی نیست، بلکه ریشه در بحرانهای عمیقتر حکمرانی، عدالت محیط زیستی و ناهمسویی نظامهای معنایی دارد. یافتهها نشان داد که دانش بومی در فریدونکنار دانشی ایستا و یکپارچه نیست، بلکه ماهیتی پویا و هیبریدی دارد که در تعامل با شرایط اقتصادی، فشارهای بازار و ضرورتهای معیشتی بازتولید میشود. این دانش از یکسو در حفظ و بازتولید زیستگاه پرندگان مهاجر نقش ایفا و از سوی دیگر، امکان بهرهبرداری و صید را فراهم میکند. از این منظر، دانش محلی را نمیتوان صرفاً بهعنوان راهکاری ذاتاً حفاظتی یا الگویی رمانتیک برای پایداری محیط زیست در نظر گرفت، بلکه باید آن را در بستر روابط قدرت، اقتصاد محلی و راهبردهای بقا فهم کرد (Berkes, 2018; Agrawal, 2005).
همچنین پژوهش نشان داد که گسترش اقتصاد صید و پیوند آن با شبکههای محلی ذینفع، موجب شکلگیری نوعی مقاومت در برابر سیاستهای رسمی حفاظت شده است. بسیاری از کنشگران محلی، حفاظت دولتی را نه بهعنوان ضرورتی زیستمحیطی، بلکه بهمثابه مداخلهای در حق معیشت و مالکیت خود تلقی میکنند. این وضعیت را میتوان در چارچوب بومشناسی سیاسی و تحلیل کالاییشدن طبیعت فهم کرد؛ جایی که منطق بازار و معیشت، در تقابل با سیاستهای حفاظتی قرار میگیرد(Polanyi, 2001; Robbins, 2020) . یافتهها همچنین بیانگر وجود شکاف میان سیاستهای رسمی حفاظت و امکان اجرای مؤثر آنها در میدان است. نهادهای مسؤول حفاظت محیط زیست، از یکسو تحت فشار تعهدات قانونی و بینالمللی قرار دارند و از سوی دیگر، با پیچیدگیهای اجتماعی و اقتصادی منطقه مواجهاند. در نتیجه، سیاستهای حفاظتی اغلب به اقدامات مقطعی و نمادین محدود میشوند؛ وضعیتی که به تداوم بیاعتمادی میان جامعۀ محلی و نهادهای دولتی انجامیده است(Brockington & Igoe, 2006; Büscher, 2013) . در سطحی عمیقتر، پژوهش نشان داد که تعارض موجود، صرفاً نزاعی بر سر منابع طبیعی نیست، بلکه ریشه در تفاوتهای بنیادین در فهم پرنده و حفاظت دارد. برای نهادهای رسمی و بینالمللی، پرندگان مهاجر بخشی از میراث طبیعی و سرمایۀ زیستی جهانی محسوب میشوند، درحالیکه برای بسیاری از کنشگران محلی، پرنده بخشی از نظام معیشتی، حق بهرهبرداری و رابطۀ تاریخی آنان با زمین است. این ناهمسویی معنایی و هستیشناختی موجب شده است که بسیاری از سیاستها و گفتوگوهای حفاظتی، بدون دستیابی به تفاهمی پایدار با بنبست مواجه شوند (Blaser, 2013).
در مجموع، این پژوهش بر ضرورت اتخاذ رویکردی میانرشتهای، انتقادی و عدالتمحور در مطالعه و مدیریت تعارضات زیستمحیطی تأکید میکند؛ رویکردی که بتواند همزمان به ابعاد اکولوژیک، اقتصادی، فرهنگی و معنایی حفاظت محیط زیست توجه داشته باشد. بدون بهرسمیت شناختن این پیچیدگیها، سیاستهای حفاظتی نهتنها با ناکامی مواجه خواهند شد، بلکه ممکن است به تشدید تنشهای اجتماعی و بیاعتمادی میان جوامع محلی و نهادهای رسمی بینجامند. این مطالعه، بهعنوان یکی از معدود پژوهشهای مردمشناختی در زمینۀ تعارضات زیستبومهای تالابی ایران، تلاش کرده است چشماندازی عمیقتر از پیوند میان فرهنگ، معیشت، قدرت و محیط زیست ارائه دهد.
حامی مالی
بنا به اظهار نویسندۀ مسؤول، این مقاله حامی مالی نداشته است.
سهم نویسندگان در پژوهش
نویسندۀ اول: ... .
نویسندۀ دوم: ... .
نویسندۀ سوم: ... .
...
تضاد منافع
نویسنده (نویسندگان) اعلام میکنند که هیچ تضاد منافعی در رابطه با نویسندگی و یا انتشار این مقاله ندارند.
تقدیر و تشکر
نویسنده (نویسندگان)، از همۀ افراد، به دلیل مشاوره و راهنمایی علمی و مشارکتشان در این مقاله تشکر و قدردانی میکند (میکنند).
Reference
Khosh-Sirat, S. Y., Rouhani, A., Afrasiabi, H., & Salehi, S. (2025).Examining the interaction between local communities and environmental policies: A qualitative study of conflicts between indigenous residents and park rangers around protected areas of Boujagh National Park. Journal of Applied Sociology, 35(4).
https://doi.org/10.22108/jas.2024.141780.2522 (in Persian)
Khosh-Sirat Soleimani, Y., Rouhani, A., Afrasiabi, H., & Salehi, S. (2024).People–environmental policy interactions: A qualitative study of conflicts between indigenous communities surrounding protected areas and park rangers in Boujagh National Park. Applied Sociology, 35(4), 33–54.
https://doi.org/10.22108/jas.2024.141780.2522 (in Persian)
Jensi, Z., Mahmoudi Chenari, H., Rahimipour Sheikhani-Nejad, M. A., Maskani, H. R., & Abedi, T. (2023).A layered analysis of the causes of wetland unsustainability in Iran. Majles and Strategy, 30(114), 5–39.
https://doi.org/10.22034/mr.2022.5133.4932 (in Persian)
Norouzi, A., Monsef, A., & Nouri, N. (2023).Assessing the impacts of vernacular architecture on sustainable rural development (Case study: Southwestern region of Isfahan Province). Environmental Geography and Planning, 34(4), 133–158.
https://doi.org/10.22108/gep.2023.136951.1574 (in Persian)
Hasani, S. Q. (2018).An analysis of challenges and vulnerabilities of cultural resilience in indigenous communities (Case study: Local wetlands of Fereydunkenar). Sociology of Social Institutions, 5(12), 269–291.
https://doi.org/10.22080/ssi.1970.2140 (in Persian)
Agrawal, A. (2020). Environmentality: technologies of government and the making of subjects. duke university press.
Blaser, M. (2013). Notes towards a political ontology of ‘environmental’conflicts. Contested ecologies: Dialogues in the South on nature and knowledge, 13-27.
Brockington, Daniel; Igoe, James(2006).. Eviction for Conservation: A Global Overview. Conservation and Society 4(3):p 424-470, Jul–Sep.
MartÃnez-Alier, J. (2023). Land, Water, Air and Freedom. Edward Elgar Publishing.
Escobar, A. (2020). Pluriversal politics: The real and the possible. Duke University Press.
Büscher, B. (2013). Transforming the frontier: peace parks and the politics of neoliberal conservation in Southern Africa. Duke University Press.
DeWalt, K. M., & DeWalt, B. R. (2011). Participant observation: a guide for fieldworkers (Second.). Rowman Altamira.
Fetterman, D. M. (2019). Ethnography: Step-by-step. Sage Publications.
Hammersley, M., & Atkinson, P. (2019). Ethnography: Principles in practice. Routledge.
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative research in psychology, 3(2), 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa.
Carspecken, F. P. (2013). Critical ethnography in educational research: A theoretical and practical guide. Routledge.
Adams, W. M., & Hutton, J. (2007). People, parks and poverty: Political ecology and biodiversity conservation. Conservation and Society, 5(2), 147-183.
Ruano‐Chamorro, C., Gurney, G. G., & Cinner, J. E. (2022). Advancing procedural justice in conservation. Conservation Letters, 15(3), e12861. https://doi.org/10.1111/conl.12861.
Blaser, M. (2013). Notes towards a political ontology of ‘environmental’ conflicts. In Contested Ecologies (pp. 13-27). HSRC Press.
Agrawal, A. (2005). Environmentality: Technologies of government and the making of subjects. Duke University Press.
Berkes, F. (2018). Sacred ecology (4th ed.). Routledge.
Robbins, P. (2019). Political ecology: A critical introduction. John Wiley & Sons.
Skovgaard, A. (2020). The ontological politics of conservation conflicts. Journal of Political Ecology, 27, 1-14.
Agrawal, A., & Gibson, C. C. (1999). Enchantment and disenchantment: the role of community in natural resource conservation. World development, 27(4), 629-649. https://doi.org/10.1016/S0305-750X(98)00161-2.
Berkes, F. (2017). Sacred ecology (3rd ed.). New York: Routledge.
Escobar, A. (1999). After nature: Steps to an antiessentialist political ecology. Current Anthropology, 40(1), 1–30. https://doi.org/10.1086/515799.
Polanyi, K. (2001). The great transformation: The political and economic origins of our time. Boston: Beacon Press.
Robbins, P. (2020). Political ecology: A critical introduction (3rd ed.). Malden, MA: Wiley-Blackwell.
West, P., Igoe, J., & Brockington, D. (2006). Parks and peoples: The social impact of protected areas. Annual Review of Anthropology, 35, 251–277. https://doi.org/10.1146/annurev.anthro.35.081705.123308
Handy, C. (1989). The age of unreason. Harvard Business School Press.
Robbins, P. (2019). Political ecology: A critical introduction. John Wiley & Sons.
Piers Beirne & Nigel South (2007). Issues in Green Criminology: Confronting Harms against Environments, Humanity and Other Animals. Cullompton: Willan Publishing.
Gould, Kenneth Allan; Pellow, David N.; Schnaiberg, Allan. (2025). The Treadmill of Production: Inequality and Unsustainability in the Global Economy. Translated by Sadegh Salehi & Mohaddeseh Taherpour. Babolsar: Mazandaran University Press.
Michael J. Lynch, & Paul B. Stretesky (2003). Environmental inequality: The political economy of environmental justice. Boulder, CO: Westview Press.
Allan Schnaiberg (2008). The Environment: From Surplus to Scarcity (Updated Edition). New York: Oxford University Press.
Virginia Braun & Victoria Clarke (2022). Thematic Analysis: A Practical Guide. SAGE Publications.
Seyed Ahmad Mir Mohamad Tabar, Michael D. Briscoe, Maryam Sohrabi & Meysam Farajpour (17 Jul 2025): Illegal bird hunting in Iran: results from a survey in Fereydunkenar, Environmental Sociology, DOI: 10.1080/23251042.2025.2534254
Seyed Ahmad Mir Mohamad Tabar, Jessica Bell Rizzolo, Mohammad Mazlom
Khorasani & Mohsen Noghani (2023) Social Learning, Neutralization, and Environmental Crimes:
An Empirical Test of Differential Association and Neutralization Theories in Iran, Society & Natural
Resources, 36:2, 149-169, DOI: 10.1080/08941920.2022.2139442.
* Corresponding Author: Associate Professor, Department of Anthropology, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
|
Address: Department of Anthropology, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Mazandaran, Babolsar, Iran. |
Email: g.hassani@umz.ac.ir Tel: 09111007140 |
* نویسنده مسؤول: سیدقاسم حسنی
|
آدرس: گروه مردمشناسی، دانشگاه مازندران، ایران. |
ایمیل: g.hassani@umz.ac.ir تلفن: 09111007140 |
[1] دانشیار، گروه مردمشناسی، دانشگاه مازندران، مازندران، ایران. g.hassani@umz.ac.ir
[2] کارشناسی ارشد جامعهشناسی، ایران. akbar.zamani9120@gmail.com
[1] Associate Professor, Department of Anthropology, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
[2] Master's degree graduate in sociology, Iran
)