Research Paper

The Impact of Drought on Tax Avoidance: The Moderating Role of Corporate Governance Quality *

Akram Afsay^*[1] , Fatemeh Taheri[2]

Extended Abstract

1.     Introduction

Natural disasters leave significant negative impacts on economies, and affected companies often resort to various methods to conserve cash flow during periods of stress. While previous research has shown that companies actively adjust their financial strategies, such as cash holding and financial leverage, to mitigate the adverse effects of natural disasters (Eshaghi et al., 2025), the literature on how companies might adjust their tax behavior during natural disaster shocks remains largely unanswered. Therefore, the present study examines the impact of drought intensity on corporate tax avoidance. Findings from previous literature suggest that companies often adjust their tax strategies in response to external shocks, such as regulatory changes and financial crises (Richardson et al., 2015). It is argued that companies affected by drought likely face a dilemma: whether to mitigate adverse cash flow effects by resorting to higher levels of tax avoidance, or to be more altruistic in their tax behavior (Adrian et al., 2023). Drought is considered one of the most devastating natural disasters for an economy (Eshaghi et al., 1404). Recent academic research has documented that drought significantly increases a company’s cost of capital (Huynh et al., 2020) and also leads to increased auditing costs (Truong et al., 2020). Previous research in the literature on tax avoidance has predominantly focused on “firm-level” characteristics as determinants of tax avoidance. For example, studies examining the relationship between firm size and tax avoidance (Gupta & Newberry, 1997) have found mixed evidence. Other studies suggest that a company’s international operations, family ownership, reward structure, business strategy, and political connections are significantly related to corporate tax avoidance (Adrian et al., 2023). Some recent studies have concentrated on corporate governance characteristics as determinants of tax avoidance. For instance, Desai and Dharmapala (2006) and Armstrong et al. (2015) have used various governance metrics to investigate corporate tax avoidance behavior. Recently, existing studies in this area of literature have shown an increasing interest in the role and individual impact of executives on tax avoidance.

2.     Research Methodology

The present study is classified as descriptive and correlational research in terms of its nature and uses the regression analysis method. Its statistical method is also regression analysis. The data and information used are historical and post-event. The research data were collected through the registered information of companies listed on the Tehran Stock Exchange in the Kodal system. The research hypotheses were tested based on mixed data using multivariate regression models and EViews software.

3.     Research Findings

Descriptive statistics of the research variables are presented in Table 4. Tax avoidance, as the dependent variable of the research, has a mean of 0.050. The minimum and maximum values for this variable are -0.158 and 0.472, respectively. Drought, as the independent variable of the research, has a mean of -0.378, indicating that Iran experienced relatively severe drought during the research period. The Return on Assets (ROA) shows that, on average, 1 Toman of return is generated from every 20 Tomans of a company’s available assets. Furthermore, the mean and median of financial leverage are 0.547 and 0.511, respectively, which are within a reasonable range, suggesting that companies, in general, have had a good debt structure, with 54% of the companies’ financial resources being financed through debt.

4.     Conclusion

In recent years, with the intensification of climate change and the frequent occurrence of phenomena such as drought, the necessity of analyzing the effects of these environmental crises on the economic and financial behaviors of companies has become more apparent than ever. This research, focusing on drought as one of Iran’s most significant chronic environmental threats, seeks to illuminate the link between the intensity of this phenomenon and corporate tax behaviors, while simultaneously examining corporate governance quality as an internal moderating mechanism. The research findings indicate that an increase in drought intensity is associated with a significant rise in the level of tax avoidance, which is consistent with the findings of Eshaghi et al. (1404) and Adrian et al. (2025). Specifically, in companies operating in water-intensive industries, the impact of drought on tax avoidance is significant, whereas in companies operating in less water-intensive industries, drought did not show a significant impact on tax avoidance. This finding can be explained within the framework of opportunistic behavior theories and the risk-based perspective. When financial pressures arising from factors such as disruptions in resource supply and increased production costs intensify, companies, especially those in water-intensive industries, are motivated to preserve their profit margins by employing tax avoidance methods.

Funding

There is no funding support.

Authors’ Contribution

Authors contributed equally to the conceptualization and writing of the article. All of the authors approved the content of the manuscript and agreed on all aspects of the work

Conflict of Interest

Authors declared no conflict of interest.

Acknowledgments

We are grateful to all the persons for scientific consulting in this paper.

علمی پژوهشی

تأثیر خشکسالی بر اجتناب مالیاتی: نقش تعدیل­گر کیفیت حاکمیت شرکتی *

1      مقدمه

خشکسالی به‌عنوان یکی از مخرب‌ترین بلایای طبیعی، در دهه‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین جلوه‌های تغییرات اقلیمی تبدیل شده و آثار گسترده‌ای بر اکوسیستم‌ها، امنیت غذایی و فعالیت‌های اقتصادی برجای گذاشته است (نگوین و همکاران، 2022). گزارش‌های علمی نشان می‌دهد که شدت و فراوانی خشکسالی‌ها در بسیاری از مناطق جهان، به‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک، به‌طور قابل ‌توجهی افزایش یافته است و این روند پیامدهای اقتصادی و اجتماعی قابل ‌توجهی به همراه دارد (ترانگ و همکاران، 2020). ایران نیز به‌عنوان کشوری واقع در کمربند خشک جهانی، به‌شدت در معرض این پدیده قرار دارد؛ به‌گونه‌ای که خشکسالی‌های مکرر در سال‌های اخیر بر تولیدات کشاورزی، منابع آب و فعالیت‌های صنعتی اثرگذار بوده است (اسحقی و همکاران، 1404). در ادبیات اقتصادی و محیط ‌زیستی، خشکسالی نه‌تنها به‌عنوان یک بحران محیط ‌زیستی بلکه به‌عنوان یک شوک اقتصادی مهم تلقی می‌شود که می‌تواند رفتار و تصمیم‌های بنگاه‌ها را تحت تأثیر قرار دهد (هاین و همکاران، 2020). مطالعات اخیر نشان می‌دهد که شوک‌های اقلیمی و بلایای طبیعی می‌توانند پیامدهای قابل ‌توجهی برای عملکرد و سیاست‌های شرکت‌ها داشته باشند. برای نمونه، شواهد تجربی نشان می‌دهد که خشکسالی می‌تواند هزینۀ سرمایۀ شرکت‌ها را افزایش داده و عدم‌ اطمینان محیطی را تشدید کند (هاین و همکاران، 2020) و همچنین موجب افزایش هزینه‌های حسابرسی و نظارت شود (ترانگ و همکاران، 2020). در چنین شرایطی، شرکت‌ها ناگزیرند برای انطباق با محیط پرریسک و محدودیت‌های ناشی از کمبود منابع، راهبردهای مختلفی را در پیش گیرند. با وجود گسترش ادبیات مربوط به پیامدهای اقتصادیِ تغییرات اقلیمی، هنوز درک ما از نحوۀ تأثیر شوک‌های اقلیمی بر رفتارهای راهبردی شرکت‌ها، به‌ویژه در حوزۀ سیاست‌های مالیاتی، محدود است. این در حالی است که مطالعات اخیر در حوزۀ اقتصاد محیط ‌زیست و مالی شرکت‌ها به‌طور فزاینده‌ای بر اهمیت بررسی واکنش بنگاه‌ها به ریسک‌های اقلیمی تأکید کرده‌اند (بالتون و همکاران، 2021؛ پانکراتز و همکاران، 2021). ادبیات مالی شرکت‌ها نشان می‌دهد که بنگاه‌ها در مواجهه با شوک‌های بیرونی، از جمله بحران‌های اقتصادی، تغییرات مقرراتی یا شوک‌های محیطی، استراتژی‌های مالی و عملیاتی خود را تعدیل می‌کنند (افسای و همکاران، 1404؛ ریچاردسون و همکاران، 2015). با این حال، یکی از ابعاد کمتر بررسی‌شده در این زمینه، نحوه واکنش شرکت‌ها در حوزه رفتارهای مالیاتی است. از یک سو، محدودیت‌های نقدینگی و افزایش هزینه‌های تأمین مالی ناشی از خشکسالی می‌تواند شرکت‌ها را به سمت استفاده بیشتر از راهبردهای اجتناب مالیاتی سوق دهد تا منابع نقدی بیشتری حفظ کنند. از سوی دیگر، ادبیات رفتار مسئولانه سازمانی نشان می‌دهد که شرکت‌ها در دوره‌های بحران ممکن است برای حفظ مشروعیت اجتماعی و اعتماد ذی‌نفعان، رفتارهای مسئولانه‌تری از خود نشان دهند. برای مثال، بر اساس دیدگاه «نوع‌دوستی استراتژیک»، شرکت‌ها ممکن است در شرایط بحرانی با پرداخت مالیات منصفانه‌تر به بهبود شرایط اجتماعی کمک کنند (داولینگ، 2014). همچنین برخی مطالعات نشان می‌دهند که اخلاق کسب‌وکار و مشارکت در فعالیت‌های مسئولیت اجتماعی در دوره‌های بحران تقویت می‌شود (بریف و موتویدلو، 1986؛ داکسی، 2024). از این منظر، پرداخت مالیات می‌تواند به‌عنوان بخشی از مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها تلقی شود که در شرایط خشکسالی به حمایت از جامعه و دولت برای مدیریت بحران کمک می‌کند.

با وجود اهمیت روزافزون ریسک‌های اقلیمی در ادبیات مالی و حسابداری، بررسی ارتباط میان خشکسالی و رفتارهای مالیاتی شرکت‌ها هنوز بسیار محدود است. اندک مطالعات داخلی همچون اسحقی و همکاران (1404) و سیف و همکاران (1399) به پیامدهای مالی خشکسالی برای شرکت‌ها پرداخته‌اند، اما تاکنون هیچ پژوهش داخلی به بررسی تأثیر خشکسالی بر اجتناب مالیاتی شرکت‌ها نپرداخته است. در سطح بین‌المللی نیز بیشتر پژوهش‌ها همچون ترانگ و همکاران (2020) و نگوین و همکاران (2022) بر پیامدهای عملیاتی یا مالی خشکسالی تمرکز داشته‌اند و کم­تر به ابعاد مالیاتی آن توجه کرده‌اند. از این رو، بررسی اینکه آیا شوک‌های محیطی مانند خشکسالی می‌توانند رفتارهای مالیاتی شرکت‌ها را تحت تأثیر قرار دهند، یک شکاف مهم در ادبیات به­شمار می‌رود. علاوه بر این، برخی مطالعات بر ضرورت ادغام ادبیات ریسک‌های اقلیمی با حوزۀ حاکمیت شرکتی و سیاست‌های مالی شرکت‌ها تأکید کرده‌اند (بالتون و همکاران، 2021؛ پانکراتز و همکاران، 2021). در این چارچوب، پژوهش حاضر با تمرکز بر تأثیر شدت خشکسالی بر اجتناب مالیاتی شرکت‌ها، تلاش می‌کند به این خلأ پژوهشی پاسخ دهد. علاوه بر این، پژوهش حاضر با بررسی نقش تعدیل‌گر کیفیت حاکمیت شرکتی، بُعد جدیدی به ادبیات موجود می‌افزاید. براساس نظریۀ نمایندگی، سازوکارهای حاکمیت شرکتی کارآمد می‌توانند رفتارهای فرصت‌طلبانه مدیران را محدود کرده و احتمال اتخاذ راهبردهای مالیاتی تهاجمی را کاهش دهند (آرمسترانگ و همکاران، 2015). در شرایطی مانند خشکسالی که عدم‌ اطمینان محیطی افزایش می‌یابد، مدیران ممکن است برای جبران فشارهای مالی کوتاه‌مدت به اجتناب مالیاتی متوسل شوند؛ اما در شرکت‌هایی که از سازوکارهای حاکمیتی قوی برخوردارند، نظارت مؤثرتر می‌تواند این انگیزه‌ها را مهار کند (بادوت و همکاران، 2020). از منظر مشروعیت سازمانی نیز شرکت‌هایی که ساختار حاکمیت شرکتی شفاف‌تری دارند، نسبت به پیامدهای اعتباری و شهرتی رفتارهای مالیاتی حساس‌تر بوده و در دوره‌های بحران اقلیمی تمایل بیشتری به حفظ اعتماد ذی‌نفعان دارند. در مقابل، در شرکت‌های دارای حاکمیت ضعیف، شوک‌های محیطی می‌تواند زمینۀ تشدید رفتارهای فرصت‌طلبانه را فراهم کند؛ زیرا در محیط‌های با نظارت محدود، اجتناب مالیاتی ممکن است ابزاری برای استخراج منافع خصوصی یا پوشش ناکارآمدی مدیریتی باشد (دسای و دارماپالا، 2006).

از این منظر، نوآوری اصلی پژوهش حاضر در پیوند دادن سه حوزۀ نسبتاً مجزا در ادبیات، شامل خشکسالی، رفتارهای مالیاتی شرکت‌ها و حاکمیت شرکتی نهفته است. این پژوهش برای نخستین ‌بار در ادبیات داخلی، اثر شدت خشکسالی بر اجتناب مالیاتی شرکت‌ها را بررسی نموده و نشان می‌دهد که کیفیت حاکمیت شرکتی چگونه می‌تواند این رابطه را تعدیل کند. افزون بر این، مطالعۀ حاضر با تمرکز بر یکی از مهم‌ترین جلوه‌های تغییر اقلیم در ایران، شواهد تجربی جدیدی دربارۀ واکنش شرکت‌ها به شوک‌های محیطی ارائه و بدین ترتیب به توسعۀ ادبیات میان‌رشته‌ای محیط ‌زیست و مالی شرکت‌ها کمک می‌کند. در نهایت، با توجه به اینکه اجتناب مالیاتی یکی از راهبردهای رایج شرکت‌ها برای مدیریت محدودیت‌های مالی است (نمازیان و همکاران، 1400) و بلایای طبیعی می‌توانند فشار قابل ‌توجهی بر جریان‌های نقدی شرکت‌ها وارد کنند، انتظار می‌رود بنگاه‌ها در مواجهه با شوک‌های ناشی از خشکسالی رفتار مالیاتی خود را تعدیل کنند. بنابراین پیش‌بینی اصلی پژوهش حاضر این است که با افزایش شدت خشکسالی، اجتناب مالیاتی شرکت‌ها نیز افزایش می‌یابد و کیفیت حاکمیت شرکتی می‌تواند این رابطه را تعدیل کند. یافته‌های این پژوهش می‌تواند علاوه بر غنی‌سازی ادبیات علمی، برای سیاست‌گذاران حوزۀ مالیاتی، نهادهای ناظر بازار سرمایه و تصمیم‌گیران حوزۀ محیط ‌زیست در طراحی سیاست‌هایی که رفتار مالیاتی مسؤولانه را در دوره‌های بحران اقلیمی تقویت می‌کند، مفید باشد. براساس آنچه بیان شد، پژوهش حاضر به دنبال پاسخ به این سؤالات است: (1) آیا خشکسالی می‌تواند رفتار اجتناب مالیاتی شرکت‌ها را تشدید کند؟ و (2) آیا کیفیت حاکمیت شرکتی قادر است تأثیر خشکسالی را بر اجتناب مالیاتی شرکت‌ها تعدیل کند؟

2      مبانی نظری

2.1      عوامل تعیین­کنندۀ اجتناب مالیاتی

پژوهش‌های پیشین در ادبیاتِ اجتناب مالیاتی، تقریباً به‌طور انحصاری بر ویژگی‌های «سطح شرکت» به‌عنوان عوامل تعیین‌کنندۀ اجتناب مالیاتی تمرکز کرده‌اند. برای نمونه، مطالعاتی که به بررسی رابطۀ میان اندازۀ شرکت و اجتناب مالیاتی پرداخته‌اند (گاپتا و نوبری، 1997)، به شواهد ضد و نقیضی دست یافته‌اند. سایر مطالعات نشان می‌دهند که عملیات بین‌المللی شرکت، مالکیت خانوادگی، ساختار پاداش، استراتژی تجاری و ارتباطات سیاسی به‌طور معناداری با اجتناب مالیاتی شرکت‌ها در ارتباط هستند (آدریان و همکاران، 2023). برخی از پژوهش‌های اخیر بر ویژگی‌های حاکمیت شرکتی به‌عنوان عوامل تعیین‌کنندۀ اجتناب مالیاتی تمرکز دارند. برای مثال، دسای و دارماپالا (2006) و آرمسترانگ و همکاران (۲۰۱۵) از معیارهای مختلف حاکمیت شرکتی برای بررسی رفتارِ اجتناب مالیاتی شرکت استفاده کرده‌اند. اخیراً، مطالعاتِ موجود در این شاخه از ادبیات تحقیق، تمایل فزاینده‌ای نیز به نقش و تأثیر مدیران اجرایی به­صورت فردی بر اجتناب مالیاتی پیدا کرده‌اند. برای نمونه، کوستر و همکاران (۲۰۱۷) گزارش می‌دهند که مدیران اجرایی با توانمندی بالاتر، بیشتر در فعالیت‌های اجتناب مالیاتی مشارکت می‌کنند. علاوه بر این، مطالعات به بررسی رابطۀ میان ویژگی‌های فردی مدیران عامل (مانند جسارت مالیاتی، خودشیفتگی، گرایش سیاسی و تجربۀ نظامی مدیرعامل) و اجتناب مالیاتی شرکت پرداخته‌اند. به‌طور خلاصه، این مطالعات بررسی کرده‌اند که چگونه ویژگی‌های سطح شرکت و ویژگی‌های فردی مدیران اجرایی بر اجتناب مالیاتی شرکت تأثیر می‌گذارند، اما عمدتاً از موضوع مهمِ چگونگی تأثیر محیط خارجی شرکت بر اجتناب مالیاتی غافل مانده‌اند. مطالعات پیشین بررسی کرده‌اند که بحران اقتصادی، بر اجتناب مالیاتی شرکت‌ها تأثیر می‌گذارد (دونوهو، 2015). این خط از مطالعات نشان می‌دهد که درماندگی مالی ممکن است شرکت‌ها را ترغیب کند تا برای کاهش بدهی‌های مالیاتی خود، موضع جسورانه‌تری اتخاذ کنند. علاوه بر این، چندین مطالعه نشان می‌دهند شرکت‌هایی که در فعالیت‌های اجتماعیِ غیرمسؤولانه به‌صورت مفرط درگیر هستند، در اجتناب از پرداخت مالیات جسورتر عمل می‌کنند (الهادی و همکاران، 2022).

2.2      اثرات اقتصادی بلایای طبیعی

 اهمیت ریسک‌های اقلیمی و بلایای طبیعی در هر اقتصادی، براساس شواهد تجربی و حکایتی گسترده، به­خوبی مستند شده است؛ به­طوری­که تعداد زیادی از مطالعات دانشگاهی (همچون فانخاسر و تال، 2005) میزان و اثرات تغییرات اقلیمی را بر جنبه‌های مختلف اقتصاد، ازجمله درآمد ملی کل، انباشت سرمایه و رشد اقتصادی بررسی کرده‌اند. علاوه بر این، مطالعات پیشین به­طور گسترده به بررسی پیامدهای اجتماعی و اقتصادی انواع مختلف بلایای طبیعی پرداخته‌اند. بخش دیگری از پژوهش‌ها در این حوزه از ادبیات موضوع (هورویچ، 2020) نیز خسارات اقتصادی قابل توجه ناشی از زلزله را مستند کرده‌اند که عمدتاً به آسیب‌های واردشده به سرمایۀ فیزیکی و سرمایۀ انسانی نسبت داده می‌شود. علاوه بر این، شان و گونگ (۲۰۱۲) در بررسی زلزله ونچوان در چین نشان می‌دهند که بازده سهام برای شرکت‌هایی که دفتر مرکزی آن‌ها به مرکز زلزله نزدیک‌تر بوده، به­طور قابل توجهی پایین‌تر است. مطالعات اخیر شواهدی ارائه می‌دهند که نشان می‌دهد چگونه خشکسالی باعث ایجاد اثرات اقتصادی قابل توجهی در سطوح کلان و سطح شرکت‌های فردی می‌شود. لسک و همکاران (۲۰۱۶) بلایای ناشی از شرایط جوی شدید را بر تولید جهانی محصولات کشاورزی بررسی کرده و دریافتند که خشکسالی و گرمای شدید به­طور قابل توجهی به تولیدات کشاورزی در سراسر جهان آسیب می‌رساند. تحقیقات همچنین نشان می‌دهد که خشکسالی با افزایش هزینۀ سرمایۀ سهام شرکت (هاین و همکاران، 2020)، هزینۀ بالاتر بدهی و هزینه‌های حسابرسی بالاتر (ترانگ و همکاران، 2020) مرتبط است.

2.3      خشکسالی و اجتناب مالیاتی

اینکه آیا و چگونه خشکسالی با اجتناب مالیاتی مرتبط است، ممکن است در نگاه اول بلافاصله بدیهی به نظر نرسد. این پدیده به‌طور هم­زمان انگیزه‌های متضادی برای شرکت‌ها در مدیریت استراتژی مالیاتی‌شان ایجاد می‌کند. از یک سو، شرایط خشکسالی ممکن است شرکت‌ها را به مشارکت در فعالیت‌های اجتناب مالیاتی ترغیب کند. مطالعات پیشین در ادبیات موضوع (ترانگ و همکاران، 2020) اثرات منفی خشکسالی بر اقتصاد و شرکت‌های منفرد را مستند کرده‌اند. هنگامی که شرکت‌ها در طول شرایط خشکسالی با شوک‌های منفی در جریان وجوه نقد و افزایش محدودیت‌های مالی مواجه می‌شوند، منابع سنتی تأمین مالی پرهزینه یا کم­تر در دسترس می‌شوند. در چنین شرایطی، شرکت‌ها به دنبال منابع جایگزین برای تأمین مالی عملیات خود خواهند بود. در این بافتار، صرفه‌جویی در جریان نقدینگی که از طریق کاهش مالیات پرداختیِ شرکت حاصل می‌شود، می‌تواند به­عنوان یک منبع بالقوۀ تأمین مالی و بخشی از استراتژی‌های مدیریت سرمایۀ شرکت‌ها نگریسته شود (دسای و دارماپالا، 2006). علاوه ‌بر این، درماندگی مالی هزینۀ سرمایه را افزایش داده و شرکت‌ها را تشویق می‌کند تا از طریق سیاست مالیاتی تهاجمی‌تر، ریسک بیشتری را بپذیرند (هاین و همکاران، 2020). مطالعه‌ای توسط ریچاردسون و همکاران (۲۰۱۵) تأثیر بحران مالی جهانی را بر اجتناب مالیاتی بررسی می‌کند. آن‌ها براساس نمونه‌ای متشکل از ۲۰۳ شرکت استرالیایی پذیرفته شده در بورس در دورۀ ۲۰۱۰-۲۰۰۶، دریافتند که درماندگی مالی به شکلی معنادار و مثبت با اجتناب مالیاتی (در چندین معیار جایگزین برای اجتناب مالیاتی و درماندگی مالی) در ارتباط است. در مجموع، بحث فوق نشان می‌دهد که شرکت‌ها انگیزه‌هایی برای اجتناب مالیاتی بیشتر در شرایط خشکسالی دارند. از سوی دیگر، این احتمال نیز وجود دارد که شرکت‌های متأثر از خشکسالی به دلایل زیر کم­تر در فعالیت‌های اجتناب مالیاتی مشارکت کنند: اول اینکه، «تئوری ذی­نفعان» پیشنهاد می‌کند که فعالیت‌های اجتناب مالیاتی می‌تواند تأثیر منفی بر جامعه داشته باشد، به‌ویژه در شرایط بحرانی (بولو و همکاران، 1402). در این مورد، اگر عموماً تصور شود که شرکت «سهم منصفانه» خود از مالیات بر درآمد را به دولت پرداخت نمی‌کند تا بودجۀ لازم برای سایر شرکت‌های آسیب‌دیده از شرایط خشکسالی تأمین شود، این امر یک زیان جبران‌ناپذیر قابل ‌توجه برای کل جامعه ایجاد خواهد کرد. تحقیقات پیشین در ادبیات اخلاق شرکتی و روان­شناسی نشان می‌دهد که افراد معمولاً به دلیل فشارهای اجتماعی و هنجارهایی که به کارهای نیک «افتخار» و به اقدامات خودخواهانه «شرمساری» نسبت می‌دهند، کارهای خوب انجام داده و از اقدامات خودخواهانه خودداری می‌کنند (پاین و رایبون، 2018). این رفتار، «رفتار جامعه‌پسند» نامیده می‌شود که یک رفتار اجتماعی است که «به افراد دیگر یا کل جامعه سود می‌رساند» (بریف و موتویدلو، 1986). افراد معمولاً به دلیل فشارها و هنجارهای اجتماعی، در فعالیت‌های هزینه‌بری مشارکت می‌کنند تا رفاه فرد، گروه یا سازمانی را که فعالیت به سوی آن معطوف است، ارتقا دهند (بنابو و تیرول، 2016). بنابراین، ما استدلال می‌کنیم که بلایای طبیعی مانند خشکسالی ممکن است انگیزه‌هایی برای شرکت‌ها ایجاد کند تا اخلاقی‌تر رفتار کنند و در نتیجه، برای نفع رساندن به کل جامعه، مالیات شرکتی مناسب را پرداخت کنند. دوم اینکه، مطالعات پیشین نشان می‌دهند که اجتناب مالیاتی می‌تواند منجر به هزینه‌های شهرت برای شرکت شود (بادوت و همکاران، 2020). نگرانی‌های مربوط به اعتبار و شهرت فردی (یا شرکتی) می‌تواند رفتار جامعه‌پسند را توضیح دهد (جانسون و مارتینسن، 2022). شرکت‌ها ممکن است برای کسب تأیید و احترام اجتماعی، انگیزه‌هایی برای رفتار اخلاقی و پایبندی به هنجارهای اجتماعی داشته باشند. با توجه به اینکه نظارت بر رفتار مالیاتی شرکت‌ها اغلب در دوره‌های محدودیت‌های کلان اقتصادی افزایش می‌یابد، هزینه‌های شهرتِ مرتبط با مالیات می‌تواند شرکت‌ها را از درگیر شدن در فعالیت‌های اجتناب مالیاتی (زمانی که محدودیت‌های آن‌ها ناشی از انقباضات اقتصاد کلان است) باز دارد. براساس بحث‌های فوق، فرضیۀ اول پژوهش به شکل زیر تدوین می‌گردد:

فرضیۀ اول: شدت خشکسالی بر اجتناب مالیاتی شرکت‌ها تأثیر مثبت و معناداری دارد.

2.4      تأثیر حاکمیت شرکتی بر رابطۀ خشکسالی و اجتناب مالیاتی

حاکمیت شرکتی به‌عنوان مجموعه‌ای از ساختارها، فرآیندها و مکانیزم‌های نظارتی تعریف می‌شود که با هدف ارتقاء شفافیت، پاسخ­گویی مدیران، کاهش هزینه‌های نمایندگی و محدودسازی رفتارهای فرصت‌طلبانه عمل می‌کند (تحریری و افسای، 1400). این سازوکارها نه‌تنها بر کارایی تصمیمات مالی تأثیر دارند، بلکه در مواجهه با ریسک‌های محیطی و اقلیمی نیز نقشی محوری ایفا می‌کنند؛ زیرا حاکمیت شرکتی سالم از طریق بهبود کنترل‌های داخلی، هماهنگی میان سیاست‌های مالیاتی و استانداردهای گزارشگری و ارتقاء شفافیت می‌تواند پایداری مالی را در شرایط بحرانی حفظ کند (هاین و همکاران، 2020). در نتیجه، کیفیت حاکمیت شرکتی به‌منزله یکی از ارکان کلیدی مدیریت ریسک‌های چندگانه مالی و محیطی شناخته می‌شود. از منظر نظریۀ نمایندگی، در شرایط بروز شوک‌های خارجی نظیر خشکسالی، مدیران ممکن است با هدف جبران فشارهای مالی کوتاه‌مدت و حفظ سود سهام­داران، از راهبردهای تهاجمی مالیاتی نظیر اجتناب مالیاتی استفاده کنند. این رفتار در کوتاه‌مدت ممکن است به بهبود نقدینگی شرکت منجر شود، اما در بلندمدت می‌تواند هزینه‌های شهرتی و نظارتی سنگینی به‌دنبال داشته باشد (دینگ و همکاران، 2025). در چنین شرایطی، حاکمیت شرکتی قوی با ایجاد نظارت مؤثر هیأت‌مدیره، استقلال کمیته‌های حسابرسی و طراحی نظام‌های کنترل داخلی کارآمد، توانایی مهار این رفتارهای فرصت‌طلبانه را دارد. براساس دیدگاه نظریۀ تعدیل نهادی، این سازوکارها در نقش یک واسطه بین شرایط محیطی (خشکسالی) و تصمیم‌های مدیریتی عمل کرده و از انتقال اثر مستقیم فشارهای محیطی به سیاست‌های مالیاتی جلوگیری می‌کنند (آدریان و همکاران، 2023).

سازوکار نظری تعدیل حاکمیت شرکتی در چارچوب سه سطح قابل تحلیل است: (1) سطح نظارتی ـ کنترلی: وجود کمیته‌های مستقل نظارتی و حسابرسی، مدیران را ملزم می‌سازد تا تصمیمات مالیاتی خود را در چارچوب منافع بلندمدت شرکت و الزامات قانونی اتخاذ کنند. این موضوع باعث می‌شود در مواجهه با بحران‌های اقلیمی، رویکردهای تهاجمی مالیاتی کاهش یابد و سیاست‌های محتاطانه‌تر جایگزین شود (دینگ و همکاران، 2025). (2) سطح ساختاری ـ نهادی: نظام‌های گزارشگری مالی شفاف و کنترل‌های داخلی مؤثر، هزینه‌های نمایندگی و فرصت‌جویی مدیران را کاهش داده و امکان سوءاستفاده از عدم ‌اطمینان محیطی برای اجتناب مالیاتی را محدود می‌کنند. در این سطح، حاکمیت شرکتی مانند سپر نهادی عمل کرده و ثبات مالی شرکت را در برابر شوک‌های محیطی تقویت می‌کند (آدریان و همکاران، 2023). (3) سطح راهبردی ـ ذی­نفع‌محور: در شرکت‌هایی با حاکمیت قوی، فشارهای اجتماعی و انتظارات ذی­نفعان نقش سازنده‌تری ایفا می‌کنند؛ به این معنا که رفتارهای پاسخ­گو و مسؤولانه نسبت به مسائل اقلیمی در فرهنگ سازمانی نهادینه می‌شود. چنین شرکت‌هایی در دوره‌های خشکسالی نه‌تنها تمایل کم­تری به اجتناب مالیاتی دارند، بلکه ممکن است آن را به فرصت سرمایه‌گذاری در پروژه‌های سازگار با محیط زیست تبدیل کنند (بالتون و همکاران، 2021). بنابراین، سازوکار نظری تعدیل‌گر حاکمیت شرکتی را می‌توان چنین تبیین کرد که ساختارهای نظارتی و کنترل‌های نهادی قوی در شرکت، مسیر انتقال اثر خشکسالی بر اجتناب مالیاتی را تغییر می‌دهند. در شرکت‌هایی با حاکمیت شرکتی ضعیف، مدیران تحت فشارهای محیطی ممکن است به سمت اجتناب مالیاتی بیشتر حرکت کنند؛ زیرا فضای نظارتی ناکافی، زمینۀ رفتارهای تهاجمی را فراهم می‌کند. در مقابل، در شرکت‌هایی با حاکمیت شرکتی قوی، وجود مکانیزم‌های پاسخ­گویی و کنترل مؤثر باعث می‌شود مدیران تصمیمات مالیاتی خود را در چارچوب استانداردهای اخلاقی، قانونی و منافع بلندمدت بنگاه اتخاذ کنند. بررسی‌های تجربی در ایران نیز نشان می‌دهد که کیفیت حاکمیت شرکتی می‌تواند بر رابطۀ میان متغیرهای مالیاتی و سیاست‌های شرکت اثرگذار باشد، گرچه در برخی مطالعات این اثر فقط در شرایط خاص معنادار گزارش شده است (نمازیان و همکاران، 1401). بنابراین استدلال می‌شود که چارچوب‌های حاکمیت شرکتی قوی‌تر، نه‌تنها از رفتارهای تهاجمی مالیاتی جلوگیری می‌کنند، بلکه موجب افزایش تاب‌آوری سازمان در برابر شوک‌های اقلیمی می‌شوند. بر اساس این، فرضیۀ دوم پژوهش به شرح زیر تدوین می‌گردد:

فرضیۀ دوم: کیفیت بالای حاکمیت شرکتی، تأثیر خشکسالی بر اجتناب مالیاتی شرکت‌ها را تضعیف می‌کند.

5.2 پیشینۀ پژوهش

اسحقی و همکاران (1404) به بررسی تأثیر ریسک خشکسالی استان‌های مختلف، بر ساختار سرمایۀ شرکت‌ها و سرعت تعدیل ساختار سرمایه و نقش تعدیل­گر جریان‌های نقد عملیاتی پرداختند. یافته‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهد که خشکسالی بر ساختار سرمایه و سرعت تعدیل ساختار سرمایه، تأثیر منفی و معناداری دارد. از سوی دیگر، جریان‌های نقد عملیاتی، به‌عنوان متغیر تعدیلی بر تأثیر خشکسالی بر ساختار سرمایۀ شرکت‌ها، تأثیر مثبت و معناداری دارد؛ اما این متغیر تعدیلی، بر شدت تأثیر خشکسالی روی سرعت تعدیل ساختار سرمایه تأثیر معناداری ندارد. فرجی و همکاران (۱۴۰۳) به بررسی نقش تعدیل­گر خشکسالی در رابطۀ بین مسؤولیت اجتماعی شرکتی و عملکرد مالی، در بین شرکت‌های پذیرفته­شده در بازار بورس اوراق بهادار تهران پرداختند. یافته‌ها نشان داد که مسؤولیت اجتماعی شرکتی، بر عملکرد مالی شرکت‏ها تأثیر مثبت و معناداری دارد و خشک‏سالی این رابطۀ مثبت را تقویت می‌کند. بولو و همکاران (1402) به بررسی محدودیت‌های مالی و نقش آن بر رابطۀ بین نااطمینانی متغیرهای کلان اقتصادی و اجتناب مالیاتی پرداختند. نتایج نشان داد بین متغیر نااطمینانی نرخ تولید ناخالص داخلی و عدم اطمینان در مورد نرخ تورم با اجتناب مالیاتی شرکت‌ها رابطۀ مثبت و معناداری دارد. نمازیان و همکاران (1401) به بررسی تأثیر نرخ مؤثر مالیاتی و کیفیت حاکمیت‌شرکتی بر اجتناب مالیاتی پرداختند. یافته­ها نشان داد که رابطۀ مثبت و معنی­داری میان نرخ مؤثر مالیاتی و اجتناب مالیاتی شرکت­های پذیرفته­شده در بورس اوراق بهادار وجود دارد، به­طوری­که با افزایش نرخ مؤثر مالیاتی بر اجتناب مالیاتی آن­ها افزوده می­شود، لیکن با اضافه شدن متغیر کیفیت حاکمیت شرکتی به رابطۀ فوق، اثر معنی­داری بر رابطۀ میان نرخ مؤثر مالیاتی و اجتناب مالیاتی وجود ندارد. سیف و حاجی‌ها (1399) با بررسی مقایسة صنایع آسیب­پذیر از بحران خشکسالی با سایر شرکت‌ها از نظـر کیفیـت حسابرسی، تأمین مالی بدهی و مدیریت سود دریافتند که شاخص‌های کیفیت حسابرسی از قبیل تخصـص حسـابرس در صنعت و دورة تصدی حسابرس و تأمین مالی از طریق بدهی در جوامع مورد بررسی تأثیرگذاری متفـاوت و معنـاداری بـر مدیریت سود دارند. همچنین در شرکت‌های آسیب‌پذیر از بحران خشکسالی تأثیرگذاری کیفیت حسابرسی و تأمین مالی بدهی بر مدیریت سود بیشتر است. دوستان (1398) با بررسی 403 مقالۀ علمی ـ پژوهشی در حوزة خشکسالی در ایران، نشان داد که عمدة تحقیقات (78 درصد)، خشکسالی را در نواحی مختلف ایران ارزیابی کرده‌اند. همچنین ایران دوره‌های خشکسالی را در چند دهـۀ اخیر با شدت‌های مختلف تجربه کرده است.

آدریان و همکاران (2025) به بررسی تأثیر خشکسالی بر اجتناب مالیاتی شرکت‌ها پرداختند. یافته‌ها نشان داد شرکت‌ها هنگام تجربۀ خشکسالی، اجتناب مالیات بیشتری را به کار می‌گیرند. اجتناب از مالیات در بین شرکت‌هایی با عملکرد CSR پایین‌تر بیشتر مشهود است. اوزسوی و همکاران (2025) به بررسی تأثیر خشکسالی‌ها بر ثبات و عملکرد بانک پرداختند. یافته‌ها نشان داد که شوک‌های خشکسالی به­طور قابل توجهی بازده دارایی‌ها و نوسانات سهام را بدتر می‌کنند. وام‌های معوق بانک‌های آسیب‌دیده در مقایسه با بانک‌های آسیب‌ندیده به­طور قابل توجهی بیشتر است. تأثیرات اقتصادی با تأثیرات مرتبط با کاهش یک درصدی نرخ بیکاری قابل مقایسه است. بی، دِدمن و یانگ (۲۰۲۴) نشان دادند شرکت‌هایی که در معرض ریسک اقلیمی بیشتری قرار دارند، سطح بالاتری از مدیریت سود مبتنی بر اقلام تعهدی را گزارش می‌کنند تا آثار منفی شرایط محیطی را پوشش دهند. این یافته در محیط‌های خشک و کم‌آب حتی برجسته‌تر است؛ زیرا تداوم خشکسالی نه‌تنها فروش و تولید، بلکه اعتماد سرمایه‌گذاران را تضعیف می‌کند. همچنین، ابعاد واقعی مدیریت سود نیز در شرایط اقلیمی سخت گسترش می‌یابد. سرلک، خداکرمی، حصارزاده و نظری (2024) در پژوهشی با بررسی تأثیر ریسـک خشـکسـالی بـر حـق­الزحمـة حسابرسی نشان دادند شرکت‌هایی مستقر در استان‌هایی با خشکسالی شدید، هزینه‌های حسابرسـی بـالاتری را تجربـه می‌کنند. علاوه براین، رابطة مثبت بین ریسک خشکسالی و حق­الزحمۀ حسابرسی زمانی تضعیف می‌شود کـه شـرکت در صنایع با فناوری پیشرفته فعالیت می‌کند. نگوین و همکاران (2022) با بررسی تأثیر ریسک خشکسالی بر ساختار سرمایة شرکت‌ها و سرعت تعدیل سـاختار سرمایه، دریافتند که خطر خشکسالی بر اهرم مالی و سرعت تعدیل اهرم تأثیر منفی دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد که خطر آب­وهوا در قالب خشکسالی، نه­تنها بر ریسک شرکت، بلکه بر ساختار سرمایۀ شرکت‌ها نیز تأثیر می‌گذارد. هوینه، نگوین و ترانگ (2020) با بررسی رابطة میان ریسک خشکسالی و هزینة سـرمایه نشـان دادنـد کـه بـین ریسک خشکسالی و هزینة سرمایه، رابطة مثبـت معنـادار وجـود دارد و سـرمایه­گـذاران بـه نـرخ بـازده بـالاتری بـرای شرکت‌های متأثر از خشکسالی نیاز دارند. ترانگ، گراگ و آدریان (2020) نشان دادند کـه حسابرسـان بـرای شرکت‌های مسـتقر در منـاطق تحـت تأثیر خشکسالی، حق­الزحمة حسابرسی بسیار بالاتری دریافت می‌کنند. اثر خشکسـالی بـر حـق‌الزحمـۀ حسابرسـی در بـین شرکت‌هایی با کیفیت اقلام تعهدی پایین‌تر و در بین شرکت‌هایی با تمرکز عملیات تجاری بالا مشهودتر است. هوانگ، کرستین و وانگ (2018) تأثیر ریسک آب­وهوا بر عملکرد شرکت و گزینه‌های تأمین مالی را برای دو دورۀ متفاوت 2008 تا 2014 و دورۀ بلندمدت 1993 تا 2012 بررسی کردند. براساس یافته‌ها، ضـرر ناشـی از طوفان‌های بزرگ، سیل، امواج گرما با سود و جریان‌های نقدی کم­تر و بی­ثبات­تر مرتبط است و شرکت‌های مستقر در کشورهایی که آب وهوای بدتری دارند، پول نقد بیشتری نگهداری می‌کنند تا کسادی مالی و در نتیجه، انعطاف­پذیری سـازمانی در برابـر تهدیدهای آب­وهوایی ایجاد کنند. این شرکت‌ها تمایل دارند بدهی کوتاه­مدت کم­تـر و بـدهی بلندمـدت بیشـتری داشـته باشند و احتمال کم­تری برای توزیع سود نقدی داشته باشند.

3      روش تحقیق

این پژوهش از لحاظ هدف، کاربردی، از لحاظ ماهیت در زمرۀ پژوهش­های توصیفی و از نوع همبستگی به­شمار می­رود و روش آماری آن نیز تحلیل رگرسیونی است و از بعد زمانی یک پژوهش پس رویدادی می­باشد. روش گردآوری اطلاعات در این پژوهش به­صورت آرشیوی است. داده­های پژوهش از طریق اطلاعات ثبت­شدۀ شرکت­های بورسی در سامانۀ کدال و ره­آورد نوین و مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران ایران جمع­آوری شد. جامعۀ آماری پژوهش شامل شرکت­های پذیرفته­شده در بورس اوراق بهادار تهران در بازۀ 14 ساله بین 1390 تا 1403 بوده­اند که حائز تمامی شرایط هدف (سال مالی منتهی به اسفند و عدم تغییر سال مالی در بازۀ مورد بررسی، عدم فعالیت در صنایع واسطه­گری مالی، حداقل 7 شرکت در هر صنعت و افشای اطلاعات مورد نیاز برای محاسبۀ متغیرها) بوده­اند که متشکل از 137 شرکت و 1918 مشاهده هستند. در مورد مشاهدات پرت، مقادیر کلیۀ متغیرهای پیوسته پژوهش در صدک‌های 1 و 99 پالایش شده­اند.

مدل ها و متغیرهای پژوهش

مدل OLS زیر (مدل 1)  برای بررسی تأثیر خشکسالی بر اجتناب مالیاتی جهت آزمون فرضیۀ اول پژوهش برآورد می­گردد.

مدل (1)

مدل OLS زیر (مدل 2) برای بررسی نقش تعدیل­گر کیفیت حاکمیت شرکتی در ارتباط بین خشکسالی و اجتناب مالیاتی جهت آزمون فرضیۀ دوم پژوهش برآورد می‌گردد.

مدل (2)

تعریف عملیاتی متغیرهای پژوهش

متغیر وابسته- اجتناب مالیاتی (ETR)

برای محاسبۀ متغیر اجتناب مالیاتی به پیروی از بلو و همکاران (1402) و آدریان و همکاران (2023) از نرخ مؤثر مالیاتی به شرح زیر استفاده شد:

که در آن  کل هزینۀ مالیات شرکت i در سال t می­باشد و  سود قبل از مالیات شرکت i در سال t است.

متغیر مستقل- خشکسالی (SPI)

در این پژوهش به پیروی از مطالعاتی همچون سرلک و همکاران (2024)، از «شاخص استانداردشدۀ بارش (اِس‌پی‌آی)» برای اندازه‌گیری متغیر خشکسالی استفاده شد. داده‌های این شاخص از طریق اطلاعات موجود در مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران ایران تهیه شده است. اندازه‌گیری شاخص اس‌پی‌آی طبق رابطۀ 6، براساس تفاوت میزان بارندگی سالیانه و متوسط آن در دورۀ زمانی انتخاب شده، تقسیم بر انحراف معیار محاسبه می‌شود.

که در آن  مقدار بارش در سال مورد نظر بر حسب میلی­متر و  میانگین درازمدت بارندگی و SD انحراف معیار داده­های بارندگی سالانه است. به پیروی از نگوین و همکاران و اسحقی و همکاران (1404) امتیازهای خشکسالی براساس محل استان کارخانه شرکت‌ها در نظر گرفته شده است. از این ‌رو، هرچه اعداد برای شاخص اس‌پی‌آی منفی‌تر باشد به معنای آن است که سطح خشکسالی محل استان کارخانه شرکت‌ها شدیدتر است.

متغیر تعدیل­گر- کیفیت حاکمیت شرکتی (CGQ)

کیفیت حاکمیت شرکتی به پیروی از نمازیان و همکاران (1400) اندازه­گیری می‌شود. در این روش هریک از موارد زیر بررسی و به آن‌ها امتیاز صفر یا یک تعلق خواهد گرفت و نمرۀ کیفیت حاکمیت شرکتی از مجموع این امتیازها تقسیم بر تعداد مؤلفه­ها (13 مؤلفه) به دست می‌آید.

متغیرهای کنترلی

متغیرهای کنترلی مدل­های پژوهش که براساس مطالعات قبلی همچون نمازیان و همکاران (1400) انتظار می­رود بر اجتناب مالیاتی تأثیرگذار باشند شامل موارد زیر هستند.

4      یافته‌ها و بحث

آمار توصیفی

آمار توصیفی متغیرهای پژوهش در جدول 3 ارائه شده ­است. اجتناب مالیاتی به­عنوان متغیر وابستۀ پژوهش دارای میانگین 050/0 و همچنین حداقل و حداکثر این متغیر به ترتیب 158/0- و 472/0 می­باشد. خشکسالی به­عنوان متغیر مستقل پژوهش دارای میانگین 378/0- است که نشان می­دهد ایران طی بازۀ زمانی پژوهش درگیر خشکسالی نسبتاً شدید بوده است. نرخ بازده دارایی­ها نشان می­دهد که به­طور متوسط از هر 20 ریال دارایی­های در دسترس شرکت، 1 ریال بازده حاصل می­گردد. همچنین میانگین و میانۀ اهرم مالی به ترتیب 547/0 و 511/0 می­باشد که در محدودۀ معقولی قرار دارد و نشان می­دهد در مجموع شرکت­ها ساختار بدهی خوبی داشته­اند و 54% از منابع مالی شرکت­ها از طریق بدهی تأمین مالی شده است.

آمار استنباطی

قبل از تخمین مدل­ها برای تشخیص مانایی متغیرهای پژوهش از آزمون لوین، لین و چو استفاده­ شد. مقدار احتمال زیر 5% مانایی متغیرهای پژوهش را تأیید کرد. ازآنجاکه زمان و مقاطع با استفاده از متغیرهای سال (5 سال) و صنعت (13 صنعت) کنترل گردید، نیازی به انجام آزمون­های­انتخاب الگوی ­مناسب برآورد (چاو، بروش پاگان، هاسمن) نبود (افلاطونی، 1398). به­منظور برآورد مدل­های پژوهش، آزمون عامل­تورم واریانس (VIF) که یکی از پیش­فرض­ها در برآورد مشکل هم­خطی در مدل­های چندمتغیره می­باشد، انجام شد. آمارۀ VIF تمام متغیرهای توضیحی کم­تر از 5 و مطلوب شناسایی­شد. در راستای بررسی فروض کلاسیک مدل های پژوهش، آمارۀ دوربین­واتسون مدل اول و دوم به ترتیب 124/1 و 670/1 نشان­دهندۀ عدم وجود خودهمبستگی بین مقادیر خطا در مدل­های پژوهش می­باشد. پس از تخمین ­مدل­های پژوهش، آزمون براش­پاگان برای بررسی ناهمسانی ­واریانس مقادیر خطا انجام شد. سطح معناداری کم­تر از 5% این آزمون وجود ناهمسانی واریانس مقادیر خطا را نشان داد که برای رفع آن از روش حداقل­مربعات ­تعمیم­یافته (GLS) استفاده شد. به ­این ­صورت ­که هنگام تخمین به مدل ضرایب وزنی اختصاص یافت و با استفاده از خطای استاندارد مقاوم، ناهمسانی واریانس و خودهمبستگی خطاها رفع گردید.

نتایج آزمون فرضیۀ اول پژوهش

فرضیۀ اول پژوهش عبارت است از "شدت خشکسالی بر اجتناب مالیاتی شرکت‌ها تأثیر مثبت و معناداری دارد" که مطابق با نتایج آزمون فرضیۀ اول، ارائه شده در جدول 4، این فرضیه تأیید می‌گردد. درواقع با افزایش شدت خشکسالی، اجتناب مالیاتی افزایش می­یابد. ضریب ­و احتمال ­مربوط­ به آمارۀ t متغیر خشکسالی به ­ترتیب ­برابر است با 062/0 و 035/0. بنابراین بین خشکسالی و اجتناب مالیاتی در سطح اطمینان 95% رابطۀ مثبت و معناداری وجود دارد. همچنین نتایج نشان می­دهد اندازۀ شرکت و بازده دارایی‌ها به کاهش معنادار اجتناب مالیاتی و نسبت بیشتر دارایی‌های ثابت مشهود منجر به افزایش معنادار اجتناب مالیاتی می­گردد. در این مدل ضریب­تعیین ­تعدیل­شده 405/0 است که نشان می­دهد متغیرهای توضیحی مدل توانسته­اند به میزان 40% متغیر وابسته را توضیح دهند.

نتایج آزمون فرضیۀ دوم پژوهش

فرضیۀ دوم پژوهش عبارت است از " کیفیت بالای حاکمیت ‌شرکتی، تأثیر شدت خشکسالی بر اجتناب مالیاتی را تضعیف می­کند" که مطابق با نتایج آزمون فرضیۀ دوم، ارائه­شده در جدول 5، این فرضیه تأیید می­گردد. مطابق با نتایج، ضریب متغیر حاصل از تعامل خشکسالی و کیفیت حاکمیت شرکتی برابر است با 004/0 و دارای رابطۀ مثبت و معنادار با اجتناب مالیاتی (سطح معناداری آمارۀ t برابر با 021/0 است). از سوی دیگر ضریب (029/0) و معناداری آمارۀ t متغیر خشکسالی (047/0) تحت تأثیر کیفیت حاکمیت شرکتی، تضعیف شده است. درواقع حاکمیت شرکتی قوی‌تر تأثیر مثبت خشکسالی بر اجتناب مالیاتی را کاهش می­دهد. در این مدل ضریب­تعیین ­تعدیل­شده 410/0 است که نشان می­دهد متغیرهای توضیحی مدل توانسته­اند به میزان 41% متغیر وابسته را توضیح دهند.

آزمون‌های تکمیلی

به­عنوان آزمون‌های تکمیلی، ابتدا نمونۀ پژوهش به دو گروه صنایع "آب‌بر" و "کم‌آب‌بر" تقسیم شده و سپس آزمون فرضیۀ اول پژوهش در هر گروه به­طور جداگانه صورت گرفت. مطابق با مطالعۀ تهامی پور و همکاران (1398) صنایع آب­بر عبارت­اند از: صنایع مواد غذایی و آشامیدنی، تولید کاغذ و محصولات کاغذی، صنایع تولید زغال کک- پالایشگاه‌های نفت و سوخت هسته‌ای، صنایع تولید مواد و محصولات شیمیایی، تولید سایر محصولات کانی غیرفلزی، تولید فلزات‌اساسی. آزمون‌های تکمیلی به این منظور انجام شد که مشخص کند آیا میزان آب‌بر بودن صنایع بر رابطۀ بین خشکسالی و اجتناب مالیاتی به­طور متفاوتی تأثیرگذار است یا خیر. مطابق با نتایح برآورد مدل­ها که در جدول 6 ارائه شده است، در شرکت‌های فعال در صنایع آب‌بر، خشکسالی تأثیر مثبت و معناداری بر اجتناب مالیاتی دارد. درحالی­که در شرکت‌های فعال در صنایع کم‌آب‌بر خشکسالی تأثیر معناداری بر اجتناب مالیاتی نداشت. همچنین نتایج نشان می‌دهد در شرکت‌های فعال در صنایع آب‌بر، اندازۀ شرکت و بازده دارایی‌ها  تأثیر منفی و معنادار و نسبت دارایی‌های ثابت و نسبت جریان‌های نقد عملیاتی تأثیر مثبت و معناداری بر اجتناب مالیاتی شرکت دارند. همچنین نتایج نشان می‌دهد در شرکت‌های فعال در صنایع کم‌آب‌بر، اندازۀ شرکت، اهرم مالی و بازده دارایی‌ها تأثیر منفی و معنادار و نسبت دارایی‌های ثابت و نسبت جریان‌های نقد عملیاتی تأثیر مثبت و معناداری بر اجتناب مالیاتی شرکت دارند.

5      جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

در سال‌های اخیر، تشدید تغییرات اقلیمی و افزایش فراوانی رخدادهایی همچون خشکسالی، توجه پژوهشگران را به پیامدهای اقتصادی و مالی این پدیده‌های محیط ‌زیستی جلب کرده است. خشکسالی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مخاطرات اقلیمی در ایران، علاوه بر اثرات گسترده بر منابع آب و تولیدات کشاورزی، می‌تواند بر رفتارهای راهبردی شرکت‌ها نیز تأثیرگذار باشد. در این چارچوب، پژوهش حاضر با تمرکز بر شدت خشکسالی و بررسی ارتباط آن با اجتناب مالیاتی شرکت‌ها، تلاش نموده است تا درک بهتری از واکنش بنگاه‌ها به شوک‌های اقلیمی ارائه دهد و در عین حال نقش کیفیت حاکمیت شرکتی را به‌عنوان سازوکار تعدیل‌کنندۀ این رابطه مورد بررسی قرار دهد. نتایج پژوهش نشان داد که افزایش شدت خشکسالی با افزایش معنادار سطح اجتناب مالیاتی شرکت‌ها همراه است. این یافته با دیدگاه مبتنی بر مخاطره و همچنین نظریۀ رفتار فرصت‌طلبانه سازگار می­باشد؛ بدین معنا که در شرایط افزایش عدم ‌اطمینان محیطی و فشارهای مالی ناشی از محدودیت منابع و افزایش هزینه‌های عملیاتی، شرکت‌ها ممکن است برای حفظ جریان‌های نقدی و کاهش فشار مالی به راهبردهای اجتناب مالیاتی روی آورند. این نتیجه با یافته‌های اسحقی و همکاران (1404) هم­سو است، از آن جهت که تأیید می کند خشکسالی آثار نامطلوبی بر تصمیمات مالی شرکت‌ها دارد. همچنین این یافته با شواهد بین‌المللی ارائه‌شده توسط آدریان و همکاران (2025) نیز هم­سو است که نشان می‌دهد شوک‌های محیطی و اقتصادی می‌توانند رفتارهای مالیاتی شرکت‌ها را تحت تأثیر قرار دهند. همچنین نتایج پژوهش حاضر نشان داد که این رابطه در شرکت‌های فعال در صنایع آب‌بر معنادار است، درحالی­که در صنایع کم‌آب‌بر چنین رابطه‌ای مشاهده نشد. این نتیجه با منطق اقتصادی سازگار است؛ زیرا شرکت‌های فعال در صنایع وابسته به آب در مواجهه با خشکسالی با محدودیت‌های عملیاتی و افزایش هزینه‌های تولید بیشتری روبه‌رو می‌شوند و در نتیجه انگیزۀ بیشتری برای استفاده از ابزارهای مدیریت مالیاتی دارند. این یافته با نتایج برخی مطالعات در حوزۀ اثرات اقتصادی ریسک‌های اقلیمی بر رفتار بنگاه‌ها همخوانی دارد که نشان می‌دهد شدت اثر شوک‌های اقلیمی در صنایع حساس به منابع طبیعی بیشتر است. یافتۀ دیگر پژوهش نشان داد که کیفیت حاکمیت شرکتی نقش تعدیل‌کنندۀ معناداری در رابطۀ میان خشکسالی و اجتناب مالیاتی دارد؛ به‌گونه‌ای که در شرکت‌های دارای حاکمیت شرکتی قوی‌تر، اثر مثبت خشکسالی بر اجتناب مالیاتی تضعیف می‌شود. این نتیجه با پیش‌بینی‌های نظریۀ نمایندگی سازگار است؛ زیرا سازوکارهای نظارتی قوی می‌توانند رفتارهای فرصت‌طلبانه مدیران را محدود کرده و مانع از اتخاذ سیاست‌های مالیاتی تهاجمی شوند. این یافته با نتایج مطالعات دینگ و همکاران (2021) و نمازیان و همکاران (1400) نیز هم­سو است که نشان می‌دهند کیفیت بالاتر حاکمیت شرکتی با کاهش رفتارهای اجتناب مالیاتی همراه است. از منظر مشروعیت سازمانی نیز می‌توان استدلال کرد که شرکت‌های دارای ساختارهای حاکمیتی قوی‌تر نسبت به پیامدهای اعتباری و شهرتی رفتارهای مالیاتی حساس‌تر بوده و در شرایط بحران‌های محیطی تمایل بیشتری به حفظ اعتماد ذی‌نفعان دارند. بنابراین، نتایج این پژوهش نه‌تنها با ادبیات حاکمیت شرکتی و مالیات سازگار است، بلکه نشان می‌دهد که سازوکارهای راهبری شرکتی می‌توانند در مواجهه با شوک‌های اقلیمی نیز نقش کنترلی مؤثری ایفا کنند.

پژوهش حاضر از چند منظر دارای سهم نظری است. نخست، این مطالعه برای اولین ‌بار در ادبیات داخلی، ارتباط میان خشکسالی به‌عنوان یک ریسک اقلیمی و رفتار اجتناب مالیاتی شرکت‌ها را بررسی کرده و بدین ترتیب پیوندی میان ادبیات اقتصاد محیط‌ زیست و مالیات شرکت‌ها برقرار می‌کند. دوم، این پژوهش با وارد کردن متغیر حاکمیت شرکتی در این رابطه، نشان می‌دهد که سازوکارهای نهادی درون‌شرکتی می‌توانند شدت اثر شوک‌های محیطی بر رفتارهای مالی شرکت‌ها را تعدیل کنند. این امر به غنای ادبیات میان‌رشته‌ای ریسک‌های اقلیمی و مالی شرکت‌ها کمک می‌کند. از منظر کاربردی، نتایج پژوهش پیامدهای مهمی برای سیاست‌گذاران و فعالان اقتصادی به همراه دارد. در سطح بخش دولتی و سیاست‌گذاری عمومی، یافته‌ها نشان می‌دهد که بحران‌های اقلیمی می‌توانند به‌طور غیرمستقیم بر درآمدهای مالیاتی دولت نیز اثرگذار باشند. بنابراین، پیشنهاد می‌شود نهادهای سیاست‌گذار در طراحی سیاست‌های مالیاتی و محیط‌ زیستی، تعامل میان ریسک‌های اقلیمی و رفتار مالی شرکت‌ها را مدنظر قرار دهند. به‌طور مشخص، سازمان امور مالیاتی و نهادهای برنامه‌ریزی کلان می‌توانند در دوره‌های خشکسالی از ابزارهایی همچون مشوق‌های مالیاتی هدفمند برای سرمایه‌گذاری در فناوری‌های بهره‌ور در مصرف آب یا سازوکارهای نظارتی دقیق‌تر بر رفتار مالیاتی صنایع آب‌بر استفاده کنند. همچنین نهادهای ناظر بازار سرمایه و بورس اوراق بهادار می‌توانند با تقویت الزامات مربوط به افشای ریسک‌های اقلیمی و ارتقاء استانداردهای حاکمیت شرکتی، زمینۀ کاهش رفتارهای فرصت‌طلبانه را در دوره‌های بحران محیطی فراهم کنند.

در سطح بخش خصوصی و مدیران بنگاه‌ها نیز نتایج این پژوهش حاوی پیام‌های مدیریتی مهمی است. مدیران شرکت‌ها، به‌ویژه در صنایع آب‌بر، لازم است ریسک‌های اقلیمی را به‌عنوان یکی از عوامل مهم در مدیریت مالی و راهبردی شرکت در نظر بگیرند. توسعۀ سازوکارهای حاکمیت شرکتی مؤثر، تقویت استقلال هیأت‌مدیره و ارتقاء نظام‌های کنترل داخلی می‌تواند از اتخاذ تصمیمات کوتاه‌مدت و پرریسک در حوزۀ سیاست‌های مالیاتی جلوگیری کند. علاوه بر این، شرکت‌ها می‌توانند با سرمایه‌گذاری در فناوری‌های سازگار با کم‌آبی و مدیریت کارآمد منابع، آسیب‌پذیری خود را در برابر خشکسالی کاهش دهند و در عین حال از پیامدهای اعتباری و نظارتی ناشی از رفتارهای مالیاتی تهاجمی نیز اجتناب کنند. از دیدگاه سرمایه‌گذاران و سهام­داران، نتایج این مطالعه پیام روشنی دارد: شرکت‌هایی که درگیر اجتناب مالیاتی شدید در دوره‌های خشکسالی هستند، ممکن است در کوتاه‌مدت سودآورتر به نظر برسند، اما در بلندمدت با ریسک شهرت، بروز دعاوی نظارتی یا عدم پایداری مالی مواجه خواهند شد. از این ‌رو، سرمایه‌گذاران آگاه می‌توانند با توجه به شاخص‌های شفافیت و حاکمیت شرکتی، تصمیمات سرمایه‌گذاری هوشمندانه‌تری اتخاذ کنند. این امر می‌تواند به تدریج سازوکاری خودتنظیم در بازار ایجاد کند که از طریق فشارهای سرمایه‌گذاران، شرکت‌ها را به رعایت مسؤولیت مالیاتی وادارد. تحقیقات آتی می‌تواند به بررسی تأثیر سایر ریسک‌های اقلیمی (همچون آلودگی هوا) بر اجتناب ‌مالیاتی شرکت‌ها بپردازند. از محدودیت­های این پژوهش می­توان به نحوۀ اندازه­گیری شاخص خشکسالی اشاره کرد. در صورتی که به جز شاخص SPI شاخص دیگری نیز در دسترس بود، می‌توانست برای ارزیابی استحکام نتایج مورد استفاده قرار گیرد.

حامی مالی

بنا به اظهار نویسندۀ مسؤول، این مقاله حامی مالی نداشته است.

سهم نویسندگان در پژوهش

نویسندۀ اول: 60%

نویسندۀ دوم: 40%

تضاد منافع

نویسنده (نویسندگان) اعلام می­کنند که هیچ تضاد منافعی در رابطه با نویسندگی و یا انتشار این مقاله ندارند.

تقدیر و تشکر

نویسنده (نویسندگان)، از همۀ افراد، به دلیل مشاوره و راهنمایی علمی و مشارکت­شان در این مقاله تشکر و قدردانی می­کند (می­کنند).

منابع

اسحقی، گلناز؛ هاشمی، سید عباس و حمیدیان، نرگس. (1404). بررسی نقش تعدیلگری جریان‏های نقدی عملیاتی بر شدت تأثیر خشک‏سالی بر ساختار سرمایه و سرعت تعدیل آن. بررسی‏‌های حسابداری و حسابرسی. 32(3)، 458-432.

افلاطونی، عباس. (1398). اقتصادسنجی در پژهش های مالی و حسابداری با نرم افزار EViews. انتشارات ترمه.

افسای، اکرم؛ ندیری، محمد و کاظم­نژاد، تیلا. (1404). نقش میانجی عملکرد زیست­محیطی، اجتماعی و حاکمیت شرکتی در رابطه بین حضور مدیران زن و سطح مالی‌شدن شرکت. حسابداری و منافع اجتماعی، 15(1)، 72-49.

بولو، قاسم؛ طاهری، ماندانا و موسوی، سید امیر. (1402). محدودیت‌های مالی و نقش آن بر رابطه بین نااطمینانی متغیرهای کلان اقتصادی و اجتناب مالیاتی. دانش حسابداری مالی. 10(3)، 129-111.

تهامی پور زرندی، مرتضی؛ خزایی، علیرضا و کولیوند، فتانه. (1398). تحلیل نظام تعرفه و ارزش اقتصادی آب در بخش صنعت ایران. فصل­نامۀ آب و توسعۀ پایدار، 6 (3)، 30-19.

تحریری، آرش؛ افسای، اکرم. (1400). تأثیر افشای زیست محیطی، اجتماعی و حاکمیتی بر تلاش حسابرس و کیفیت حسابرسی. مجله دانش حسابداری، 12(3)، 88-69.

دوستان، رضا (1398). تحلیلی بر تحقیقات خشکسالی در ایران. دومین همایش ملی اقلیم ایران.

سیف، محمد و حاجیها، زهره. (1399). مقایسة صنایع آسیب­پذیر از بحران خشکسالی با سایر شرکت­های پذیرفتـه­شـده در بـورس اوراق بهادار از نظر کیفیت حسابرسی، تأمین مالی بدهی و مدیریت سود. چهارمین کنفرانس ملی پژوهش در حسـابداری و مدیریت، تهران.

فرجی، امید؛ جمری، علیرضا؛ سرلک، نرگس و عزیزی، شهریار. (۱۴۰۳). نقش تعدیل­گر جریان‌های نقدی عملیاتی در رابطه میان خشکسالی و ساختار سرمایۀ شرکت‌ها. بررسی‌های حسابداری و حسابرسی، ۳۱(۱)، 153-123.

نمازیان، علی؛ پورحیدری، امید و زینلی، حدیث. (1400). بررسی تأثیر نرخ مؤثر مالیاتی و کیفیت حاکمیت شرکتی بر فرار مالیاتی و فساد مالیاتی. بررسی‏‌های حسابداری و حسابرسی. 28(3)، 532-507.

نمازیان، علی؛ پور حیدری، امید و زینلی، حدیث. (1401). بررسی تأثیر نرخ مؤثر مالیاتی وکیفیت حاکمیت شرکتی بر اجتناب مالیاتی در شرکت­های پذیرفته­شده در بورس اوراق بهادار. راهبرد مدیریت مالی. 10(4)، 196-177.

Reference

Adrian, C., Garg, M., Pham, A.V., Phang, S.-Y., Truong, C., 2023. Do natural disasters affect corporate tax avoidance? The case of drought. J. Bus. Ethics. 186 (1), 105–135.

Al-Hadi, A., Taylor, G., & Richardson, G. (2022). Are corruption and corporate tax avoidance in the United States related? Review of Accounting Studies, 27(1), 344–389.

Armstrong, C. S., Blouin, J. L., Jagolinzer, A. D., & Larcker, D. F. (2015). Corporate governance, incentives, and tax avoidance. Journal of Accounting and Economics, 60(1), 1–17.

Afsay, A. , Nadiri, M. and Kazemnezhad, T. (2025). The Mediating Role of Environmental, Social and Corporate Governance Performance in the Relationship between Female Managers and Company Financialization. Journal of Accounting and Social Interests, 15(1), 49-72. doi: 10.22051/jaasci.2025.48329.1879

Baudot, L., Johnson, J. A., Roberts, A., & Roberts, R. W. (2020). Is corporate tax aggressiveness a reputation threat? Corporate accountability, corporate social responsibility, and corporate tax behavior. Journal of Business Ethics, 163(2), 197–215.

Bolton, P., & Kacperczyk, M. (2021). Do investors care about carbon risk? Journal of Financial Economics, 142(2), 517–549.

Bénabou, R., & Tirole, J. (2016). Incentives and prosocial behaviour. American Economic Review, 96(5), 1652–1678.

Brief, A. P., & Motowidlo, S. J. (1986). Prosocial organizational behav iors. Academy of Management Review, 11(4), 710–725.

Desai, M. A., & Dharmapala, D. (2006). Corporate tax avoidance and high-powered incentives. Journal of Financial Economics, 79(1), 145–179.

Duxbury, D. (2024). Corporate social responsibility and tax aggressiveness: A review of the literature. Journal of Business Ethics, 190(1), 125–148.

Donohoe, M. P. (2015). The economic effects of financial derivatives on corporate tax avoidance. Journal of Accounting and Economics, 59(1), 1–24.

Dowling, G. R. (2014). The curious case of corporate tax avoidance: Is it socially irresponsible? Journal of Business Ethics, 124(1), 173–184.

Ducassy, I. (2024). Does corporate social responsibility pay off in times of crisis? An alternate perspective on the relationship between financial and corporate social performance. Corporate Social Responsibility and Environmental Management, 20(3), 157–167.

Ding, R., Liu, M., Wang, T., & Wu, Z. (2021). The Impact of Climate Risk on Earnings Management: International Evidence. Journal of Accounting and Public Policy, Forthcoming, Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=3314663

Fankhauser, S., & Tol, R. S. (2005). On climate change and economic growth. Resource and Energy Economics, 27(1), 1–17.

Gupta, S., & Newberry, K. (1997). Determinants of the variability in corporate effective tax rates: Evidence from longitudinal data. Journal of Accounting and Public Policy, 16(1), 1–34.

Horwich, G. (2020). Economic lessons of the Kobe earthquake. Eco nomic Development and Cultural Change, 48(3), 521–542.

Huang, H., Kerstein, J. & Wang, C. (2018). The impact of climate risk on firm performance and financing choices: An international comparison, Journal of International Business Studies, Palgrave Macmillan; Academy of International Business, 49(5), 633-656.

Huynh, T. D., Nguyen, T. H., & Truong, C. (2020). Climate risk: The price of drought. Journal of Corporate Finance, 65, 101750.

Johansson-Stenman, O., & Martinsson, P. (2022). Honestly, why are you driving a BMW? Journal of Economic Behavior & Organi zation, 60(2), 129–146.

Koester, A., Shevlin, T., & Wangerin, D. (2017). The role of managerial ability in corporate tax avoidance. Management Science, 63(10), 3285–3310.

Lesk, C., Rowhani, P., & Ramankutty, N. (2016). Influence of extreme weather disasters on global crop production. Nature, 529(7584), 84–87.

Payne, D. M., & Raiborn, C. A. (2018). Aggressive tax avoidance: A conundrum for stakeholders, governments, and morality. Journal of Business Ethics, 147(3), 469–487.

Pankratz, N., Bauer, R., & Derwall, J. (2021). Climate change, firm performance, and investor surprises. Management Science, 67(11), 6609–6632.

Richardson, G., Taylor, G., & Lanis, R. (2015). The impact of financial distress on corporate tax avoidance spanning the global financial crisis: Evidence from Australia. Economic Modelling, 44, 44–53.

Nguyen, T., Bai, M., Hou, G. & Truong, C. (2022). Drought risk and capital structure dynamics. Accounting and Finance, Accounting and Finance Association of Australia and New Zealand, 62(3), 3397-3439.

Shan, L., & Gong, S. X. (2012). Investor sentiment and stock returns: Wenchuan Earthquake. Finance Research Letters, 9(1), 36–47.

Sarlak, A., Khodakarami, M., Hesarzadeh, R. & Nazari, J. (2024). Drought risk and audit pricing: a mixed-methods study. Asian Review of Accounting, 32(5), 862-888.

Tahriri, A., & Afsay, A. (2021). The Impact of Environmental, Social and Governance Disclosure on Auditor Effort and Audit Quality. Journal of Accounting Knowledge, 12(3), 69-88. doi: 10.22103/jak.2021.16637.3349

Truong, C., Garg, M., & Adrian, C. (2020). Climate risk and the price of audit services: The case of drought. Journal of Practice & Theory, 39(4), 167–199.

* Corresponding Author: Assistant Professor, Department of Environment, University of Tehran, Iran.

*  نویسنده مسؤول: اکرم افسای

[1] استادیار، گروه مدیریت محیط زیست، دانشگاه تهران، ایران. a.afsay@ut.ac.ir

[2] استادیار، گروه مدیریت محیط زیست، دانشگاه تهران، ایران. f_taheri@ut.ac.ir

[1] Assistant Professor, Department of Environment, University of Tehran, Iran.

[2] Assistant Professor, Department of Environment, University of Tehran, Iran.