Research Paper

Exploring the antecedents affecting community-based implementation of environmental protection policies*

Dariush Karimi[1] ,Abdolali Keshtegar^*[2] , Seyyedaligholi Rooshan[3] , Noormohammad Yaghoubi[4] , Aliasghar Tabavar[5]

Extended Abstract

1.     Introduction

Policy general an important driver for progress and requirement basic course new civilization it is human. Among the procedures that shape special in years recent with expansion technological revolution information and communication and the emergence of different concepts of governance public participation has been considered. Various approaches to participation have been expressed, including the community-based approach. The community-based approach has a wide range of goals around enhancing empowerment, social cohesion, and identifying the root causes of problems and involving the majority of communities in decision-making processes, management, and resource utilization. Therefore, the gaps in the implementation of government-based approaches can be filled in the implementation of community-based policies if used properly, and the community can be mobilized alongside the government to implement various policies. Among these policies are the policies formulated for environmental protection. Policymaking environmental protection consequently complexities and subtleties it has; which is it? Thematic multifaceted, conversion done therefore, and given the importance of using community capacity in implementing formulated policies, the present study intends to examine the antecedents affecting the implementation of community-based environmental protection policies, in order to identify these antecedents and prioritize them, and to provide suggestions for realizing the use of this approach in implementing environmental protection policies.

2.     Research Methodology

This research is mixed in terms of methodology and is in the inductive and deductive paradigm. In terms of purpose, it is applied and in terms of method, it is exploratory research. According to the research strategy, its stages include two parts: qualitative and quantitative, which are stated separately. The statistical population in the qualitative and quantitative sections includes experts who are environmental protection activists and policy-making academic experts. In the qualitative stage, semi-structured interviews were conducted with sample members to collect data. In the quantitative part, a questionnaire was used to collect data. In this step, the determined factors were arranged in the form of a questionnaire using a five-point Likert scale.

3.     Research Findings

In Iran, various policies have been implemented in the field of environmental protection, but if the government considers itself to be without the need for social participation in their implementation, these policies will certainly remain obsolete. In this regard, the management systems of society must take the necessary steps to implement these policies through social participation. Considering the benefits of a community-based approach and the requirement for society to move towards green development and the importance of the position of environmental protection, this research sought to explore and prioritize the antecedents of community-based implementation of environmental protection policies with a mixed approach (qualitative-quantitative). In addition to identifying the antecedents and prioritizing these factors, it will provide readers with a general picture of the use of this approach in implementing environmental protection policies. In the qualitative stage, 12 drivers of the formation of a post-development approach, the formation of environmental sustainability approaches, environmental risks, socio-economic contexts, mentalities and values, legal-political contexts, improving environmental skills and awareness, empowering the non-governmental sector, sustainability discourse, effective stakeholders, responsible private sector, and advocacy. Public were determined as antecedents affecting the implementation of community-based environmental protection policies. In the quantitative phase, while confirming these factors with the help of the fuzzy Delphi technique by research experts, the aforementioned antecedents were prioritized, and the result of prioritization was as follows: 1: supportiveness general 2: sustainability discourse 3: empowerment of the non-governmental sector 4: effective partners 5: responsible private sector 6: environmental risks 7: socio-economic contexts 8: formation of a post-development approach 9: promoting environmental skills and abilities 10: formation of environmental sustainability approaches 11: mentalities and values 12: legal-political contexts.

4.     Conclusion

This research, with a diagnosis of the problem in the field of implementing environmental protection policies, tries to introduce a community-based model for public participation in implementing the aforementioned policies, so that through this and with the participation of the community, a great asset called the environment, which is being destroyed, can be properly protected. Therefore, in order to protect the environment, the following should be considered: redesigning the procedure for developing and implementing environmental protection policies, taking into account the role of the community in the development, developing indicators for evaluating the effectiveness of environmental protection laws, and developing appropriate regulations to support individual participation in implementing environmental laws.

Funding

There is no funding support.

Authors’ Contribution

Authors contributed equally to the conceptualization and writing of the article. All of the authors approved the content of the manuscript and agreed on all aspects of the work

Conflict of Interest

Authors declared no conflict of interest.

Acknowledgments

We are grateful to all the persons for scientific consulting in this paper.

علمی پژوهشی

کاوش پیشران­های مؤثر بر اجرای اجتماع­محور خط‌مشی‌های حفاظت از محیط ‌زیست *

مقدمه

خط‌مشی عمومی محرکه‌ای مهم برای پیشرفت (Anderson et al., 2023) و نیازمندی اساسی دورۀ جدید تمدن بشری است (Fadaee and Nargesian. 2024). تصمیمی است که مقامات دولتی به منظور رسیدگی به مسائل عمومی یا ایده­پردازی برای رفع آن اتخاذ می‌کنند. حال آنکه منفعت­بخشی این تصمیم منوط به اجرای صحیح تصمیم است؛ چراکه اجرای صحیح منجر به استفادۀ درست از منابع محدود، کاهش دوباره­کاری و انتخاب‌های نامناسب می‌گردد و از ابهامات و عدم یکپارچگی بین عناصر تشکیل‌دهندۀ خط‌مشی و تعارضات ناشی از آن می‌کاهد (Salmantabar et al., 2024). جهت تحقق این مهم بازیگران و سازمان‌ها مختلف با درهم آمیختن رویه‌ها و فنون متفاوت می­کوشند اجرای درستی را از یک خط‌مشی به نمایش بگذارند (Bayati et al., 2021). ازجمله رویه‌هایی که به شکل ویژه در سال‌های اخیر با گسترش انقلاب فناوری اطلاعات و ارتباطات و ظهور مفاهیم مختلفی از حکمرانی مورد توجه قرار گرفته، مشارکت عمومی است (Angazi and abdi, 2024). خط‌مشی‌گذاری عمومی تنها یک موضوع مورد مناقشه بین تعدادی از خط‌مشی‌گذارن نبوده، بلکه ازآنجاکه بخش زیادی از گروه‌های ذی‌نفع یا شهروندان کشور در معرض خط‌مشی‌های عمومی قرار داشته و متأثر از آن هستند، شایسته است که اجرای آن شامل یک فرآیند تعاملی و باز بوده به گونه­ای که امکان مشارکت نخبگان و مردم در آن مهیا باشد (Eynali et al., 2024). رویکردهای مختلفی برای مشارکت بیان شده که رویکرد اجتماع­محور ازجملۀ آن­هاست. رویکرد اجتماع­محور با گسترۀ زیادی از اهداف حول محور ارتقاء توانمندی، انسجام اجتماعی و ریشه‌یابی مشکلات (Darskhan and Bayramzadeh, 2020)، به دنبال مشارکت دادن اکثریت جوامع در فرآیندهای اتخاذ تصمیم، مدیریت و بهره­برداری از منابع و تقسیم عادلانۀ منافع به­دست­آمده، می­باشد (Nilsen, 2006). از این رو می‌توان خلأهای موجود در اجرای رویکردهای دولت‌محور را در اجرای اجتماع‌محور خط‌مشی‌ها در صورت استفادۀ درست برطرف کرد و اجتماع را در کنار دولت برای اجرای خط‌مشی‌های مختلف بسیج کرد. ازجملۀ این خط‌مشی‌ها، خط‌مشی‌های تدوینی حفاظت از محیط زیست است. سیاست‌گذاری حفاظت از محیط زیست به تبع پیچیدگی‌ها و ظرافت‌هایی دارد که آن را به موضوعی چندوجهی، ظریف و صد البته پیچیده بدل کرده است. گویی وجوه مختلف آن مانند شبکه‌ای از مفاهیم به هم مرتبط از یکدیگر تأثیر می‌پذیرند (Malek Mohammadi and Dehghani, 2023). مشکلات و ناهنجاری‌های محیط زیستی به­مثابه یک سرطان در تمام اجزای این سیاره ریشه دوانده است؛ هر روزه مراکز تحقیقاتی جهان از تحولات و دگرگونی‌هایی که رخ داده یا در شرف وقوع است، خبر می‌دهند. سفره‌های زیرزمینی، رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و حتی اقیانوس‌ها دچار آلودگی شده و سیستم اکولوژی آن‌ها در حال تخریب شدن است. در نتیجه آلودگی و نامساعد شدن شرایط زیست­محیطی علاوه بر کاهش تعداد گونه‌های حیوانات، گیاهان، پرندگان و سایر موجودات زنده، برخی از منابع نیز در حال اتمام هستند. به ­نظر می­رسد آلودگی هوا از بدترین مصادیق تخریب محیط زیست می‌باشد؛ چراکه همواره در حال استنشاق آن هستیم و ازطرفی سلامتی جامعه را تهدید می‌کند. درنهایت می‌توان گفت جهان و طبیعت زیبای آن در لبۀ نابودی تدریجی قرار گرفته و محیط زیست ما از تمام جهات زیر فشار بسیار زیادی قرار دارد (ادهمی و اکبرزاده، 1389). این موارد و بسیاری از موارد دیگر خود گویای وضعیت نگران‌کنندۀ فعلی و ضرورت آشکار توسعۀ پژوهش‌های کاربردی در خصوص حفاظت از محیط زیست است. پژوهش‌هایی که بتوانند زمینۀ شناخت آسیب‌ها و بهره‌مندی علمی را در جهت اجرای سیاست­های حفاظت از محیط زیست فراهم کند. با توجه به اینکه در بیشتر مطالعات انجام­گرفته در حوزۀ خط مشی­های زیست­محیطی توجه چندانی به سازوکار اجرای خط­مشی­های مذکور و اثرگذاری آن­ها نشده و رویکرد اجتماع­محور نیز تنها در مفهوم مشارکت استفاده شده است، پژوهش حاضر تلاش دارد بر مرحلۀ اجرای فرآیند خط­مشی­های حفاظت از محیط زیست با رویکرد اجتماع­محور تمرکز نموده و از طریق بررسی پیشران­های مؤثر بر اجرای اجتماع­محور خط‌مشی‌های حفاظت از محیط زیست نقش عوامل مهم در اجرای موفق خط­مشی­های حفاظت از محیط زیست را تبیین کند.

مبانی نظری

خط‌مشی‌گذاری و اجرای خط‌مشی

خط‌مشی‌گذاری عمومی در ادبیات معاصر، صرفاً یک فعالیت فنی یا اداری تلقی نمی‌شود، بلکه به‌عنوان یک کنش چندبُعدی و میان‌رشته‌ای، در تقاطع مدیریت، علوم اجتماعی و علوم سیاسی قرار گرفته است. این ویژگی باعث شده است که خط‌مشی‌گذاری نه‌تنها ابزاری برای حل مسائل عمومی، بلکه عرصه‌ای برای رقابت ایده‌ها، منافع و قدرت میان بازیگران مختلف سیاسی و اجتماعی باشد (Soufi et al., 2025). خط‌مشی عمومی به­عنوان یک الگو و راهنما، اقدامات لازم را در جامعه راهبری می‌کند. کارکرد اصلی خط­مشی، بیان کنش اجتماعی است که دولت‌ها باید اتخاذ و پیگیری کنند. خط‌مشی را می‌توان به­صورت خصوصی و هم عمومی توسعه و اجرا کرد (Samsor, 2021). در خصوص گسترش یافتن فرآیند خط‌مشی‌گذاری عمومی می‌توان به دو علت اصلی اشاره کرد: اول فشارهای سیاسی-اجتماعی به منظور استفاده از علوم اجتماعی در راستای حل کردن مسائل جامعه و علت دوم، شکل‌گیری این نظریه که نقش عوامل اقتصادی-اجتماعی را در سیاست‌گذاری‌های دولت، مؤثرتر از عوامل سنتی می‌دانست (Tahouri et al., 2021). خط‌مشی زیست‌محیطی یکی از انواع خط‌مشی‌هاست که تنها محدود به حوزة محیط زیست نبوده، بلکه در سایر حوزه‌های اقتصادی سیاسی، فرهنگی و اجتماعی نیز مؤثر است (ChanYing and Tung, 2020). خط‌مشی‌های زیست­محیطی براساس زمینه‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی یک کشور و همچنین براساس مفهوم گستردة توسعۀ پایدار تدوین و اجرا می­شوند (Tuokuu at al., 2019). اجرا یکی از بخش‌های جدایی­ناپذیر فرآیند خط‌مشی‌گذاری تلقی می‌گردد (Bahadori et al., 2021). مرحلۀ تدوین نتیجۀ پیش‌بینی‌های خط‌مشی‌گذاران نسبت به آینده بوده، ولی مرحلۀ اجرا، تحقق عینی آن پیش‌بینی‌هاست (Bayati et al., 2021). درواقع اجرا، پل بین یک برنامه و ایده در جهت رسیدن به هدف و تأثیر هدف مورد نظر بر جامعه است (Kazemi et al., 2024). به تعبیری عملکرد اصلی یک سازمان را به اجرای خط‌مشی می‌دانند (Faraji et al., 2025). اجرای خط‌مشی فرآیندی خودکار نیست و نیازمند نیروی محرکۀ قوی و تلاش‌هایی هماهنگ است. این نیروها را می‌توان با پیروی از الگو و مدلی یکپارچه به دست آورد (Madichie, 2022). بنابراین، هرگونه تحلیل نظری خط‌مشی بدون توجه به سازوکارهای اجرا، تحلیلی ناقص و تقلیل‌گرایانه خواهد بود (Bahadori et al 2021). در حوزۀ خط‌مشی‌گذاری زیست‌محیطی، این چالش دوچندان می‌شود؛ زیرا این نوع خط‌مشی‌ها به‌طور هم‌زمان تحت تأثیر عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی قرار دارند. خط‌مشی‌های زیست‌محیطی، برخلاف بسیاری از خط‌مشی‌ها، دارای پیامدهای فرابخشی بوده و موفقیت یا شکست آن‌ها می‌تواند مستقیماً بر کیفیت زندگی، توسعۀ اقتصادی و پایداری اجتماعی اثر بگذارد. از این ‌رو، تحلیل اجرای این خط‌مشی‌ها نیازمند نگاهی سیستمی و یکپارچه است که تعامل بازیگران مختلف و شرایط زمینه‌ای را در نظر بگیرد (Darabi et al 2024).

 محیط زیست

مفهوم محیط زیست، اگرچه واژه‌ای نوظهور در ادبیات علمی است، اما در عمل یکی از بنیادی‌ترین بسترهای حیات انسانی به­شمار می‌رود (Bayat et al., 2021). محیط زیست در معنای جامع خود، شامل تمامی عناصر طبیعی و انسانی است که حیات انسان به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم به آن وابسته است. تفکیک محیط زیست به دو بعد طبیعی و انسانی، امکان تحلیل دقیق‌تر نقش انسان را در تخریب یا حفاظت از این بستر حیاتی را فراهم می‌کند (Asadi, 2023). مسائل محیط زیستی نظیر نازک شدن لایۀ اوزن، جنگل‌زدایی، بحران غذا، ازدیاد جمعیت، بالا رفتن سطح زندگی و افزایش تقاضای مردم، کنش‌های غیر مسؤولانۀ انسان­ها، تغییرات اقلیمی، کاهش تنوع زیستی و فرسایش خاک بیش از پیش، نظام‌های حیات بخش کرۀ زمین را تحت فشار قرار داده است و هر روز دامنۀ فشار بر محیط زیست گسترده‌تر می‌شود. به همین علت، در دهه‌های اخیر موضوع حفاظت از محیط زیست در کانون توجه جامعۀ جهانی قرار گرفته و توانسته است افکار عمومی جهان را نسبت به خود شدیدأ درگیر کرده، به گونه­ای که حساسیت شدیدی نسبت به محیط زیست در سطح جهانی به وجود آمده است (Salhi et al., 2022). حفاظت از محیط زیست در تقابل با توسعۀ اقتصادی تعریف نمی‌شود، بلکه به‌عنوان شرط تحقق توسعۀ پایدار مطرح است. رویکردهای نوین تأکید دارند که مسألۀ اصلی، عدم استفاده از منابع طبیعی نیست، بلکه چگونگی استفاده از آن‌هاست. مدیریت ناپایدار منابع، حتی در شرایط وفور، می‌تواند منجر به بحران‌های بلندمدت شود. بنابراین، حفاظت از محیط زیست مستلزم اعمال سیاست‌ها و خط‌مشی‌هایی است که هم نیازهای نسل حاضر را تأمین کند و هم حقوق نسل‌های آینده را در نظر بگیرد (Nouri Lanjan Noukabadi, 2024). در ایران، وجود قوانین متعدد در حوزۀ حفاظت از محیط زیست نشان‌دهندۀ توجه قانون‌گذار به این موضوع است؛ با این حال، فاصلۀ معناداری میان وجود قوانین و اثربخشی آن‌ها در عمل مشاهده می‌شود. این شکاف، بیش از آنکه ناشی از ضعف قانون‌گذاری باشد، به چالش‌های اجرایی، نهادی و مشارکتی بازمی‌گردد؛ موضوعی که ضرورت توجه به رویکردهای نوین در اجرای خط‌مشی‌های زیست‌محیطی را برجسته می‌کند (Faraji et al 2025).

اجتماع‌محور

بررسی تاریخ تحولات نظریات برنامه‌ریزی نشان می‌دهد که از اواخر دهۀ 1970 به بعد، به جهت پیچیدگی‌های موجود در سیستم‌های اجتماعی و چالش‌هایی که جوامع با آن روبه­رو هستند، چرخشی آشکار به سوی رویکردهای از پایین به بالا و اجتماع­محور دیده می‌شود. آگاه کردن مردم از خواسته‌ها و نیازهای خود و تلاش در جهت رفع آن‌ها و همچنین فعال کردن ظرفیت‌های مردمی به منظور حل مشکلات اجتماع از اهداف رویکرد اجتماع‌محور می­باشد (گلوی و قنبری، 1402). مبنای نظری این رویکرد، بر مفاهیمی چون سرمایۀ اجتماعی، مشارکت، اعتماد متقابل و توانمندسازی استوار است. اندیشمندانی چون پاتنام، بوردیو و کلمن، با تأکید بر نقش شبکه‌های اجتماعی و اعتماد، نشان داده‌اند که توسعۀ پایدار بدون مشارکت فعال جامعۀ محلی امکان‌پذیر نیست (حیدری و همکاران، 1402). این رویکرد، مردم محلی را منبع بالقوه‌ای می‌داند که سهیم شدن و همکاری آنان ضامن پایداری است. بنابراین در صورتی که این شیوۀ مدیریتی مطابق با اصول علمی، احترام و اعتماد متقابل تدوین و مورد اجرا واقع شود، می­تواند به­عنوان یک اهرم مناسب در راستای تضمین پایداری منابع و معیشت جوامع محلی به حساب آید (کریمی و تقی‌لو، 1399). رویکرد اجتماع‌محور، مردم محلی را نه به‌عنوان دریافت‌کنندگان منفعل خدمات، بلکه به‌عنوان بازیگران اصلی فرآیند توسعه در نظر می‌گیرد. مبنای نظری این رویکرد، بر مفاهیمی چون سرمایۀ اجتماعی، مشارکت، اعتماد متقابل و توانمندسازی استوار است (جلالی و همکاران، 1403). در این رویکرد بر روی توانمندسازی به‌عنوان یک ساختار چندبُعدی، با ابعاد روان شناختی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی تأکید می‌شود که افراد جامعه می­توانند نسبت به برنامه‌ریزی و اتخاذ تصمیم در جهت حل و فصل مشکلات اجتماع خود اقدام کنند (Rajabi and Shafiei Dasjerdi, 2024). رویکرد اجتماع‌محور با گسترۀ زیادی از اهداف حول محور ارتقاء توانمندی، انسجام اجتماعی و ریشه‌یابی مشکلات (Darskhan and Bayramzadeh, 2020)، به دنبال مشارکت دادن اکثریت جوامع در فرآیندهای اتخاذ تصمیم، مدیریت و بهره‌برداری از منابع و تقسیم عادلانه منافع به دست آمده می‌باشد (Nilsen, 2006). از این ‌رو مشارکت عنصر اصلی و اولیۀ این رویکرد می‌باشد. مشارکت صرفاً به حضور فیزیکی افراد محدود نمی‌شود، بلکه مستلزم درگیری ذهنی، عاطفی و مسؤولانۀ افراد در فرآیند تصمیم‌گیری است. با این حال، رویکرد اجتماع‌محور نیز خالی از چالش نیست. در صورتی که این رویکرد بدون ظرفیت‌سازی نهادی، آموزش و ایجاد سازوکارهای شفاف اجرا شود، می‌تواند به مشارکت صوری یا انتقال مسؤولیت دولت به جامعۀ محلی بدون حمایت کافی منجر گردد (Farahmand and Imani, 2021). در حوزۀ مدیریت و حفاظت از محیط زیست، رویکرد اجتماع‌محور به دلیل کاهش بوروکراسی، شناخت دقیق‌تر از شرایط محلی و افزایش حس تعلق، از توجیه اقتصادی و اجتماعی بالاتری برخوردار است. مشارکت جوامع محلی در تصمیم‌گیری و بهره‌برداری از منابع، نه‌تنها به افزایش اثربخشی خط‌مشی‌ها کمک می‌کند، بلکه زمینه‌ساز پایداری بلندمدت منابع طبیعی نیز می‌شود (Kazemi et al 2024).

پیشینۀ پژوهش

امامقلی و اوسطی (1404) در پژوهشی با عنوان «تحلیل جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر مشارکت شهروندان در حفاظت از محیط زیست: رویکردی بر پایۀ نظریۀ رفتار برنامه‌ریزی شده» بیان داشتند که مشارکت در حفاظت از محیط ‌زیست شهری، بیش از آنکه متأثر از نگرش‌های فردی باشد، تحت تأثیر آگاهی واقعی، احساس خودکارآمدی و زمینه‌های نهادی و سیاسی است. بنابراین، تقویت سواد محیط ‌زیستی، ایجاد بسترهای مشارکتی شفاف و ارتقاء اعتماد عمومی به نهادهای مسؤول، از راهبردهای مؤثر برای افزایش مشارکت شهروندان در سیاست‌گذاری محیط‌ زیستی محسوب می‌شود.

فخاری و طلاچیان (1403) در پژوهشی با عنوان «خوانش پیشران­های موثر بر بازآفرینی اجتماع­محور در بافت­های ناکارآمد در جهت ارتقاء زیست‌پذیری شهری؛ مطالعۀ موردی: محلۀ انجیراب گرگان» بیان داشتند که از مجموع 44 نیروی پیش­برندۀ توسعه، 9 پیشران کلیدی شامل تشکل­های محلی سازمان‌یافته، جذب اعتبارات برای بازآفرینی، نگرش و دانش مدیران شهری، توجه به بازآفرینی اجتماع‌محور در طرح­های شهری، وضع قوانین خاص بازآفرینی اجتماع‌محور، انطباق طرح‌ها با نیازها و سبک زندگی ساکنین، تقویت جایگاه شورایاران محله، ارتقاء موقعیت و ارزش اقتصادی زمین و تخصیص بودجۀ دولت، پیش‌برنده‌های کلیدی و بایسته‌های بازآفرینی اجتماع‌محور در محلۀ انجیراب است که باید از طریق شالوده اسناد فرادست و محتوای طرح‌های بازآفرینی فراهم آید.

حیدری و کاظمی (1402) در پژوهشی با عنوان «سیاست‌های مؤثر بر ساختارهای اقتصاد ِفرهنگ با رویکرد توسعۀ اجتماع‌محور شورای محله و مدیریت شهری» بیان داشتند با تغییر در سازوکارهای برنامه‌ریزی محله­محور می‌توان به پایداری اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی محله کمک کرد و درنهایت می‌توان نتیجه گرفت مدیریت منسجم محله‌محور، نقش بسیار سازنده‌ای در شکل‌گیری محله همراه با حفظ و ارتقاء زیرساخت‌های اقتصادی و صنایع دارد.

اسکوئی ارس و بادامچی‌زاده (1402) در پژوهشی با عنوان «واکاوی رهیافت‌های برنامه‌ریزی محله‌محور و بازآفرینی اجتماع‌محور» بیان داشتند که بین دو رویکرد برنامه‌ریزی محله‌محور و بازآفرینی اجتماع‌محور جوامع شهری هماهنگی و تجانس وجود دارد. به نحوی که مقولۀ توجه به خواسته‌ها و نیازهای همگانی در هر دو رویکرد به­عنوان اصلی اساسی و تعیین‌کننده مطرح می‌شود. برنامه‌ریزی مشارکتی، آموزش عمومی/ آموزش برای تغییر اجتماعی و توسعه دارایی مبنا به­عنوان مهم‌ترین نظریات پایه در رویکرد برنامه‌ریزی اجتماع‌محور قلمداد می‌شوند. همچنین برنامه‌ریزی راهبردی مبتنی بر چشم‌انداز که توسط جوامع تعیین می‌گردد؛ رسیدن به توافق عمومی حاصل همکاری اجتماعات و درنهایت مشارکت و رهبری گروه‌های ذی‌نفع در فرآیند بازآفرینی به­عنوان مهم‌ترین مؤلفه‌های بازآفرینی شهری اجتماع‌محور تعیین می‌شوند. به­طور کلی می‌توان گفت برنامه‌ریزان شهری امروزه لاجرم بایستی با بهره‌گیری از رویکرد اجتماع‌محوری در راستای نیل به جوامع شهری دموکراتیک چاره­اندیشی کنند.

اسماعیل (2024) در پژوهشی به بررسی نقش استفاده از رویکرد اجتماع‌محور در حفاظت از محیط زیست پرداخت. یافته‌ها نشان می‌دهد که حفاظت مبتنی بر جامعه می‌تواند از معیشت و تنوع زیستی حمایت کند؛ درحالی­که ارزش‌ها، فرهنگ‌ها و نهادهای محلی و بومی را تقویت می‌کند. اجرای آن می‌تواند به مقابله با چالش‌های جهانی مانند تغییرات اقلیمی، حفاظت، فقر و امنیت غذایی کمک کند. مباحث مربوط به سیاست جهانی تنوع زیستی، حقوق بشر، تغییر جغرافیای انسانی، شمول، تنوع، عدالت و دسترسی، تأمین مالی و درآمد استفاده از این رویکرد را در امر حفاظت از محیط زیست تحت تأثیر قرار می‌دهد.

گوپتا و همکاران (2022) در پژوهشی به استفاده از رویکرد اجتماع‌محور برای حفاظت از کوهستان پرداختند. نتایج پژوهش ایشان نشان داد که رویکردهای مبتنی بر جامعه می‌توانند به­طور معناداری به مدیریت پایدار مناظر کوهستانی کمک کند.

اکوری و ایجاه (2021) در پژوهشی به آموزش زیست‌محیطی مبتنی بر جامعه، برای کاهش اثرات تغییرات اقلیمی بر معیشت جوامع حاشیۀ رودخانه‌ها در ایالت ریورز پرداختند. ایشان در پژوهش خود بیان داشتند که برای اینکه جوامع ساحلی بتوانند به­طور فعال در کاهش تغییرات اقلیمی مشارکت کنند، باید به­درستی از طریق آموزش زیست‌محیطی مبتنی بر جامعه هدایت شوند که مبتنی بر مدل مشارکتی جامعه است.

دییاه و رادی (2022) در پژوهشی با عنوان «سیاست‌گذاری برای حفاظت از محیط اجتماع‌محور» به یک مطالعۀ تطبیقی میان برزیل و اندونزی پرداختند. نتایج پژوهش ایشان نشان داد که بین ابتکارات اجتماع‌محور در برزیل و اندونزی تفاوت اساسی وجود دارد. ابتکارات جامعه‌محور در برزیل، پایداری زیست‌محیطی را در اولویت قرار دادند تا بتوانند از پایداری اقتصادی و اجتماعی جامعه در درازمدت «بهره‌وری» کنند؛ در­حالی­که رویه‌ها در اندونزی این موضوع را منعکس نمی‌کردند که این موضوع به علت تمایل ابتکارات اجتماع‌محور اندونزی به اهاف کوتاه مدت بود.

نیاتایا (2019) پژوهشی با عنوان «نقش انجمن­های اجتماع‌محور در راستای حمایت از محیط زیست در کشور» پرداختند. نتایج نشان داد که گروه‌های اجتماع­محور فعالیت‌های مردمی را با هدف حساس‌سازی، آموزش و آگاهی‌بخشی در مورد اهمیت حفاظت از محیط زیست، علاوه بر ایجاد آگاهی در مورد علل مرتبط با مأموریت و چشم‌انداز گروه، بسیج می‌کند. این گروه‌ها استفادۀ مناسب از منابع طبیعی، پایبندی به اقدامات حفاظت از محیط زیست از طریق مشارکت با سایر واحدهای دولتی حفاظت را تقویت می‌نماید. این مطالعه توصیه می‌کند که گروه‌های اجتماع‌محور باید راه‌های مناسب و قابل اجرا برای تضمین رشد اجتماعی-اقتصادی در بین اعضای خود پیدا کند و انرژی خود را به سمت تشکیل گروه‌های خودیاری هدایت کند که می‌تواند به ارزش‌افزایی تلاش‌های معطوف به حفاظت از محیط زیست کمک کند.

با بررسی پژوهش‌های فوق می­توان دریافت که اگرچه نقش مشارکت جوامع محلی و توانمندسازی به‌عنوان پیش‌شرط‌های حفاظت از محیط زیست مورد تأکید قرار گرفته­اند، اما در بیشتر مطالعات انجام­گرفته، این مفاهیم به‌صورت توصیفی مطرح و کم­تر به سنجش تجربی سازوکارهای اجرایی و تأثیرگذاری مؤلفه‌های رویکرد اجتماع‌محور در فرآیند اجرای خط‌مشی پرداخته‌اند. از طرف دیگر، در پژوهش­های موجود، پیوند روشنی میان مؤلفه‌های رویکرد اجتماع‌محور (نظیر مشارکت، توانمندسازی، اعتماد و ظرفیت نهادی) و نتایج عینی اجرای خط‌مشی‌های زیست‌محیطی برقرار نشده است، به‌گونه‌ای که مشخص نیست کدام مؤلفه‌ها بیشترین نقش را در بهبود اجرای خط‌مشی ایفا می‌کنند. در سطح ملی نیز، علی­رغم وجود قوانین و اسناد متعدد در حوزۀ حفاظت از محیط ‌زیست، مطالعات اندکی به واکاوی شکاف میان اهداف رسمی خط‌مشی‌های زیست‌محیطی و واقعیت اجرای آن‌ها با تأکید بر نقش جامعه پرداخته‌اند. این امر سبب شده است که اجرای خط‌مشی‌ها با چالش‌هایی نظیر مشارکت صوری، ضعف هماهنگی و کاهش اثربخشی مواجه شود. بر اساس این، خلأ اصلی در پژوهش­های حاضر، فقدان چارچوب در خصوص تبیین نقش رویکرد اجتماع‌محور در اجرای خط‌مشی‌های زیست‌محیطی است. پژوهش حاضر می‌کوشد با تمرکز بر مرحلۀ اجرای خط‌مشی و رویکرد اجتماع­محور، این خلأ را پوشش داده و تصویری روشن‌تر از عوامل مؤثر بر موفقیت یا شکست اجرای خط‌مشی‌های زیست‌محیطی ارائه دهد.

روش تحقیق

این پژوهش از نظر روش‌شناسی آمیخته و در پارادایم استقرایی و قیاسی قرار دارد. از نظر هدف، کاربردی و از لحاظ روش، جزء پژوهش‌های اکتشافی می­باشد. طبق راهبرد پژوهش مراحل آن شامل دو قسمت کیفی و کمی بوده که جداگانه بیان می­شود. جامعۀ آماری در بخش‌های کیفی و کمی شامل خبرگان فعال در حوزۀ حفاظت از محیط زیست و خبرگان دانشگاهی حوزۀ خط‌مشی‌گذاری می­باشند. در پژوهش حاضر با توجه به روش نمونه‌گیری هدفمند تعداد 18 نفر به­عنوان اعضای نمونه انتخاب شدند. معیارهای انتخاب خبرگان شامل تخصص دانشگاهی، تجربۀ عملی و دسترسی بود. فرآیند مصاحبه با خبرگان از طریق طرح پرسش­هایی با مضامین نقش قانون در اجرای مؤثر خط مشی­های حفاظت از محیط زیست با رویکرد اجتماع­محور، عوامل تقویت­کنندۀ اجرای اجتماع­محور خط­مشی­های حفاظت از محیط زیست در جامعه، نقش حمایت­های سیاسی در اجرای اجتماع­محور خط­مشی­های حفاظت از محیط زیست، عوامل تعیین­کنندۀ موفقیت و شکست اجرای اجتماع­محور خط­مشی­های حفاظت از محیط زیست شروع شد.

ابزار

1- در مرحلآ کیفی کار جهت گردآوری داده‌ها با اعضای نمونه مصاحبآ نیمه ساختاریافته شد. در ارتباط با روایی و پایایی ابزار در این مرحله باید به این مهم اشاره کرد که روایی و پایایی در پژوهش‌های کیفی و کمّی با هم تفاوت دارند. به همین خاطر روش‌شناسان در بخش کیفی از انتقال‌پذیری به جای روایی و از تأییدپذیری به جای پایایی استفاده می‌کنند (Mohammadpour, 2018). برای تأمین انتقال‌پذیری از طریق روش­های کدگذاری، بیان کامل داده‌ها و تحلیل آن‌ها استفاده می‌شود. مستند کردن فرآیندها و استفاده از شواهد و اقدامات و مراحل نیز در راستای تأییدپذیری مورد نظر قرار می‌گیرد (Abbaszadeh, 2018). در این پژوهش، انتقال‌پذیری در بخش کیفی با روش کدگذاری سه مرحله‌ای (توصیفی، تفسیری و رابطه‌ای) در مرحلۀ تحلیل مضمون و به جهت تأییدپذیری مراحل مختلف کدگذاری ازجمله مراحل نخست، توسط محقق آرشیو گردید. همچنین استفاده از بازخورد شرکت­کنندگان و بازگرداندن نتایج یافته­ها برای تأیید دقت و معنای گزارش­شده از دیگر رویه­های پژوهش حاضر برای تأمین روایی بخش کیفی بود.

2- پرسش‌نامه در بخش کمی پژوهش: در بخش کمی به‌منظور گردآوری داده‌ها از پرسش‌نامه استفاده شد. در این گام عوامل تعیین­شده در قالب یک پرسش­نامه با کمک طیف پنج گزینه‌ای لیکرت تنظیم گردید.

روایی ابزار پژوهش در مرحلۀ کمی به کمک روایی محتوا و پایایی به کمک نرخ ناسازگاری تعیین شد. برای اطمینان از روایی محتوای پرسش‌نامه از خبرگان درخواست شد با توجه به مقدار مناسب بودن هر عامل با انتخاب از بین سه گزینۀ ضروری، مفید اما نه ضروری و غیر لازم پاسخ دهند. روایی محتوا با استفاده از فرمول یک مورد محاسبه قرار گرفت. با توجه به سطح مورد نیاز جهت معناداری آماری (P< .05) باید کمینۀ مقدار CVR= .62 برای هر عامل به منظور پذیرش به دست آید.

با توجه به اینکه عدد به­دست­آمده از مقدار مورد نظر بزرگ‌تر می‌باشد، پس روایی پرسش‌نامه مورد تأیید قرار می‌گیرد. در روش دلفی فازی پرسش‌نامه‌ها دو بار و در دو بازۀ زمانی مختلف توزیع و گردآوری می‌شود. بنابراین، می‌توان از نرخ ناسازگاری و اختلاف میانگین فازی‌زدایی دو مرحله جهت سنجش پایایی استفاده کرد. با بررسی اختلاف میانگین فازی‌زدایی و نرخ ناسازگاری، چنانچه این عدد از 1/0 کوچک‌تر باشد، این‌گونه است که پرسش‌نامه پایایی دارد. در پژوهش حاضر نرخ ناسازگاری و اختلاف میانگین فازی‌زدایی در 2 مرتبۀ توزیع از 1/0 کم‌تر شد، پس نتیجۀ حاصله این است که پرسش‌نامه از پایایی لازم برخوردار است. در کنار استفاده از نرخ ناسازگاری پژوهش­گر با حذف نظرات یکی از خبرگان در مرحلۀ دوم و انجام مجدد تحلیل­های فازی به این نتیجه رسید که حذف خبره تغییر خاصی در نتیجۀ نهایی ایجاد نمی‌کند از این­ رو می­توان گفت تحلیل حساسیت روش دوم در تعیین پایایی بود. همچنین استفاده از شاخص توافق و عدد نزدیک به توافق 80 درصد برای این شاخص نشان از پایایی می­داد.

روش اجرا

در مرحلۀ کیفی تحقیق جهت جمع‌آوری داده‌ها از مصاحبۀ نیمه ساختاریافته استفاده و با ارائۀ سؤالاتی از پاسخ­گویان درخواست شد نظرات خود را بیان کنند. در مرحلۀ کیفی بعد از مصاحبه با کمک نرم­افزار NVIVO و روش تحلیل مضمون (کدگذاری توصیفی، کدگذاری تفسیری و کدگذاری فراگیر) پیشران­ها تعیین شد. از جهتی، در مرحلۀ کمی به خاطر تحلیل داده‌ها از روش دلفی فازی استفاده شد؛ زیرا هدف اصلی پژوهش حاضر دست­یابی به اجماع خبرگان در خصوص پیشران­های اجرای اجتماع‌محور خط‌مشی‌های حفاظت از محیط‌ زیست است. در شرایطی که این پیشران­ها ماهیتی کیفی، ذهنی و وابسته به قضاوت‌های انسانی دارند. موضوع اجرای اجتماع‌محور خط‌مشی‌های محیط‌زیستی با عدم قطعیت مفهومی و تفسیرپذیری بالا همراه است، به‌گونه‌ای که خبرگان ممکن است برداشت‌های متفاوتی از اهمیت هر پیشران داشته باشند. روش دلفی فازی با بهره‌گیری از متغیرهای زبانی و منطق فازی، این امکان را فراهم می‌کند که قضاوت‌های زبانی خبرگان (مانند خیلی زیاد، زیاد و متوسط) به‌صورت دقیق‌تر و واقع‌بینانه‌تری مدل‌سازی شود و از تحمیل قطعیت مصنوعی بر داده‌های کیفی جلوگیری شد. برخلاف روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره مانند AHP یا DEMATEL که مستلزم وجود ساختار سلسله‌مراتبی مشخص یا روابط علّی از پیش‌تعریف‌شده میان عوامل هستند، در این پژوهش ساختار روابط میان پیشران­ها از پیش معلوم نبوده و هدف، کشف و اولویت‌بندی آن‌ها براساس اجماع خبرگان بوده است. از این ‌رو، روش دلفی فازی با ماهیت اکتشافی پژوهش سازگاری بیشتری دارد و امکان کنترل تدریجی اختلاف نظر خبرگان از طریق اجرای چند مرحله‌ای نظرسنجی و بررسی میزان همگرایی دیدگاه‌ها را فراهم می‌کند. در بخش کمی از پرسش­نامه برای گردآوری داده‌ها استفاده شد.

یافته‌ها و بحث

مرحلۀ کیفی: در خصوص نحوۀ استخراج کدهای کیفی می‌توان گفت که این کدها از طریق مطالعۀ متون مصاحبه‌های انجام­شده و روش تحلیل مضمون استخراج شد که به خاطر حجیم بودن فرآیند کدگذاری و نبود فضای لازم جهت قراردادن آن در پژوهش حاضر، به ذکر چند مورد در جدول زیر اکتفا گردیده است.

جدول 1. فرآیند کدگذاری پژوهش

در جدول شمارۀ یک بخشی از فرآیند کدگذاری پژوهش نشان داده شده است. بعد از انجام فرآیند کدگذاری توصیفی و تفسیری، درنهایت کدهای فراگیر تعیین شد. کدهای فراگیر حاصل کدهای توصیفی و تفسیری بوده که در رویکرد تحلیل مضمون، در مرحلۀ اصلی نظریه‌پردازی به آن پرداخته می‌شود. در پژوهش حاضر در جدول شمارۀ دو کدهای رابطه‌ای ارائه شده است.

جدول 2. پیشران­های اجرای اجتماع‌محور خط‌مشی‌های حفاظت از محیط زیست

پس از تعیین عوامل در مرحلۀ کیفی به منظور اجرای مرحلۀ کمی پژوهش مراحل زیر انجام گردید:

تعریف متغیرهای زبانی: در این مرحله پس از مصاحبه و تعیین پیشران­ها، عوامل شناسایی شده در قالب پرسش‌نامه به منظور اخذ نظر خبرگان در مورد میزان درصد موافقت آنان با عوامل تعیین­شده، تهیه شد. خبرگان با کمک متغیرهای کلامی خیلی کم، کم، متوسط، زیاد و خیلی زیاد نظرات خود را ابراز کردند. ازآنجایی­که ویژگی متفاوت افراد بر تعابیر ذهنی آنان نسبت به متغیرهای کیفی مؤثر می‌باشد، با تعریف دامنۀ متغیرهای کیفی، خبرگان با ذهنیت یکسان به سؤالات پاسخ می‌دهند. این متغیرها با توجه به جدول زیر به­صورت اعداد فازی مثلثی بیان شده است.

جدول 3. جدول اعداد فازی مثلثی

مرحلۀ اول نظرسنجی: در مرحلۀ اول از عوامل شناسایی­شده با کمک مصاحبه به منظور طراحی پرسش‌نامه استفاده شد. پرسش‌نامۀ طراحی­شده در اختیار خبرگان قرار گرفت و از آنان خواسته شد که براساس گزینۀ پیشنهادی و متغیرهای زبانی تعریف­شده نظرات خود را بیان کنند. در پایان نتایج حاصل از بررسی پاسخ‌های قید شده در پرسش‌نامه برای به­دست­آوردن میانگین فازی عوامل مورد بررسی قرار گرفت. برای محاسبۀ میانگین فازی از دو رابطۀ زیر استفاده شد:

در رابطۀ بالا A_i  نشان­دهندۀ دیدگاه خبرۀ i ام و A_ave  نشان­دهندۀ دیدگاه خبرگان است. پس از گردآوری پرسش‌نامه‌ها، تعداد پاسخ‌های داده­شده به هر عامل مورد شمارش و بررسی قرار گرفت. پس از محاسبۀ میانگین فازی مثلثی برای عوامل از اعداد فازی قطعی­شده و فرمول مینکووسکی جهت محاسبه هر عامل استفاده شد. نتایج حاصل از میانگین فازی و فازی‌زدایی عوامل در جدول زیر نشان داده شد.

جدول 4. میانگین دیدگاه‌های خبرگان حاصل از نظرسنجی مرحلۀ اول

با پایان نظرسنجی در مرحلۀ اول ضروری است که دور دوم نیز انجام و نتایج حاصله از هر دو مرحله باهم مقایسه و نتیجه مشخص شود. پس از آنکه تعداد پاسخ‌های داده­شده به عوامل در دور دوم تعیین و بعد از محاسبۀ میانگین فازی مثلثی برای عوامل، از طریق فرمول مینکووسکی و اعداد فازی قطعی شده مقدار هر عامل مشخص شد و نتایج به­دست­آمده از میانگین فازی و فازی‌زدایی (مقدار کریسپ) در دور دوم به شرح جدول زیر می‌باشد:

جدول 5. میانگین دیدگاه‌های خبرگان حاصل از نظرسنجی مرحلۀ دوم

با اتمام نظرسنجی در هر دو مرحله، ضروری است که اختلاف بین میانگین فازی‌زدایی شده (مقدار کریسپ) پیشران­ها مورد بررسی قرار گیرد. نتایج به­دست­آمده مطابق جدول زیر است:

جدول6. میانگین دیدگاه‌های خبرگان حاصل از نظرسنجی مرحلۀ دوم

لازم به ذکر است در شرایطی که اختلاف میانگین فازی‌زدایی شده در دو مرحلۀ کم‌تر از 1/0 باشد، فرآیند نظرسنجی متوقف می‌گردد. همان­طورکه ملاحظه می‌شود، اختلاف میانگین فازی‌زدایی­شدۀ نظر خبرگان در هر دو مرحله از 1/0 کم­تر است. بنابراین، خبرگان در مورد پیشران­ها به اجماع رسیدند و نظرسنجی در این مرحله متوقف می‌شود. براساس مطالب ذکرشدۀ قبلی، می‌توان اولویت تمامی عوامل را به­صورت نمودار زیر به نمایش گذاشت:

شکل 1. اولویت­بندی پیشران­های مؤثر بر اجرای اجتماع­محور خط‌مشی‌های حفاظت از محیط زیست

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

در ایران سیاست­گذاری‌های مختلفی در زمینۀ حفاظت از محیط انجام شده است، اما اگر دولت در اجرای آن‌ها خود را بی‌نیاز از مشارکت اجتماعی بداند، به­طور قطع این سیاست­گذاری‌ها نیز ابتر خواهد ماند. در این راستا سامانه‌های مدیریتی جامعه باید گام‌های لازم را جهت عملی کردن این سیاست‌ها از طریق مشارکت اجتماعی بردارند. با توجه به مزایای رویکرد اجتماع­محور و الزام حرکت جامعه به سوی توسعۀ سبز و اهمیت جایگاه حمایت از محیط زیست این پژوهش درصدد برآمد که به کاوش و اولویت‌بندی پیشران­های اجرای اجتماع­محور خط‌مشی‌های حفاظت از محیط زیست با رویکرد آمیخته (کیفی- کمی) بپردازد تا ضمن شناسایی پیشران­ها و اولویت‌بندی این عوامل، تصویری کلی از ظرفیت­سازهای بهره‌گیری از این رویکرد در اجرای خط‌مشی‌های حفاظت از محیط زیست به خوانندگان ارائه کند. در مرحلۀ کیفی 12 پیشران شکل‌گیری رویکرد پساتوسعه‌ای، شکل‌گیری رویکردهای پایداری محیط زیست، مخاطرات زیست­محیطی، بسترهای اقتصادی اجتماعی، ذهنیت‌ها و ارزش‌ها، بسترهای قانونی- سیاسی، ارتقاء مهارت‌ها و آکاهی‌های زیست­محیطی، اقتدار افزایی بخش غیر دولتی، گفتمان‌سازی پایداری، تسهیل‌گران مؤثر، بخش خصوصی مسؤول و حمایت­گری عمومی به­عنوان پیشران‌های مؤثر بر اجرای اجتماع­محور خط‌مشی‌های حفاظت از محیط زیست تعیین شدند. در مرحلۀ کمی ضمن تأیید این عوامل به کمک فن دلفی فازی توسط خبرگان پژوهش، پیشران­های مذکور اولویت‌بندی گردید که نتیجۀ اولویت‌بندی به شرح زیر بود: 1. حمایت­گری عمومی؛ 2. گفتمان‌سازی پایداری؛ 3. اقتدارافزایی بخش غیر دولتی؛ 4. تسهیل‌گران مؤثر؛ 5. بخش خصوصی مسؤول؛ 6. مخاطرات زیست­محیطی؛ 7. بسترهای اقتصادی اجتماعی؛ 8. شکل‌گیری رویکرد پساتوسعه‌ای؛ 9. ارتقاء مهارت‌ها و آگاهی‌های زیست­محیطی؛ 10. شکل‌گیری رویکردهای پایداری محیط زیست؛ 11. ذهنیت‌ها و ارزش‌ها؛ 12. بسترهای قانونی- سیاسی.

تحلیل نتایج پژوهش نشان می‌دهد پیشران­های حمایت­گری عمومی، گفتمان‌سازی پایداری و اقتدارافزایی بخش غیردولتی در اولویت بالاتری نسبت به سایر پیشران­ها مانند بسترهای قانونی–سیاسی قرار گرفته‌اند. این موضوع نشان می­دهد اجرای اجتماع‌محور خط‌مشی‌های حفاظت از محیط زیست در ایران، قبل از آنکه یک موضوع نهادی و حقوقی تلقی شود، مسأله‌ای اجتماعی و فرهنگی بوده که مبتنی بر سرمایۀ اجتماعی است. به بیان دیگر، اجرای اجتماع‌محور نیازمند این است که میان دولت، جامعۀ مدنی و بخش خصوصی رابطه‌ای مبتنی بر اعتماد و تعامل شکل گرفته باشد. حمایت­گری عمومی نشان می‌دهد که خبرگان، موفقیت اجرای اجتماع‌محور را قبل از هر چیز وابسته به حمایت عاطفی، ابزاری و بازخوردی جامعه می‌دانند. یافتۀ حاضر با نتایج پژوهش امامقلی و اوسطی (1404) هم­سو است. گفتمان­سازی پایدار با نظریه‌های گفتمان و رویکردهای تفسیری در سیاست‌گذاری همخوانی دارد. مطالعۀ دییاه و رادی (2022) نشان داد که در کشورهایی که گفتمان پایداری نهادینه شده، استفاده از رویکرد اجتماع‌محور پایدارتر بوده ‌است.

پیشران اقتدارافزایی بخش غیردولتی بیان­گر آن است که اجرای اجتماع‌محور مستلزم بازتوزیع قدرت میان دولت و جامعۀ مدنی است. یافتۀ حاضر با نتایج فرهمند و ایمانی (1402) هم‌راستا است که مشارکت را وابسته به فراهم­کردن سازوکارهای رسمی دخالت بازیگران محلی می‌دانند. پیشران بخش خصوصی مسؤول بیان­گر آن است که مسؤولیت اجتماعی شرکت‌ها در حوزۀ محیط زیست، شرط تکمیل زنجیرۀ حکمرانی مشارکتی است. در مطالعۀ گویتا و همکاران (2022) نیز تأکید شده است که بدون تعهد واقعی بخش خصوصی، ابتکارات اجتماع‌محور به دلیل تضاد منافع اقتصادی، پایدار نمی‌مانند. پیشران بسترهای قانونی-سیاسی به­عنوان یکی دیگر از یافته­های پژوهش با یافته­های پژوهش فخاری و طلاچیان (1403) هم‌راستا است.

6 پیشنهادات

در رابطه با گفتمان‌سازی پایداری، مصاحبه­شوندۀ شمارۀ (1) بیان داشت: «ما نه­تنها در اجرای خط‌مشی، بلکه برای شروع هر تحول جدیدی در اجتماع باید گفتمان­سازی کنیم. گفتمان­سازی اصول و روش‌های خودش را داره و به نظر بنده باید گفتمان­سازی متناسب با شرایط هر اجتماعی انجام بشه. ما به گفتمان­سازی مناسب می‌تونیم برگه برنده را در موفقیت اجرا داشته نباشیم. حالا چرا میگم برگ برنده؟ چون در گفتمان­سازی مناسب جامعه به سمت ما جذب میشه. ما با گفتمان‌سازی مناسب می‌تونیم حداکثر یادگیری اجتماعی را برای اجرا خط‌مشی داشته باشیم». پیشران گفتمان‌سازی پایداری براساس مقدارکریسپ (0،883) در رتبۀ اول قرار گرفته است. پیشنهادهای سیاستی مرتبط با پیشران گفتمان‌سازی پایداری: 1. برنامۀ ملی گفتمان‌سازی پایداری در رسانه‌ها؛ 2. گزارش سالانۀ گفتمان پایداری دستگاه‌ها؛ 3. جشنواره روایت‌های مردمی محیط زیست.

در رابطه با حمایت­گری عمومی، مصاحبه­شوندۀ شمارۀ (3) بیان داشت: «ما زمانی می‌تونیم در اجرای اجتماع­محور موفق باشیم که اجتماع از ما حمایت کنه. وقتی که حمایت اجتماع را نداشته باشیم، قطعاً اجرا هم موفق نیست. حالا این حمایت می‌تونه در جنبه‌های مختلفی اتفاق بیفته مثل اینکه اجتماع با خوش­بینی خودش به اجرای خط‌مشی ما را هم خوش­بین کنه. اگر ما از طرف اجتماع پالس مثبت نگیریم ناامید می‌شیم. اجتماعی که امید بده به ما خودش یک سرمایه است در اجر. اجتماعی که کمک بکنه حالا مالی یا غیر مالی خودش یک سرمایه است. تویه بحث غیر مالی گاهی یک فرد میتونه یک خدمتی بده همون خودش برای اجرای خوب مؤثره». پیشران حمایت­گری عمومی براساس مقدارکریسپ (0،868) در رتبۀ دوم قرار گرفته است. پیشنهادهای سیاستی مرتبط با پیشران حمایت­گری عمومی: 1. طراحی نظام ملی حمایت­گری اجتماعی محیط زیست؛ 2. ایجاد شاخص حمایت­گری عمومی در ارزیابی سیاست‌ها؛ 3. تخصیص بودجه به کمپین‌های اجتماعی محیط زیست

در رابطه با بخش خصوصی مسؤول، مصاحبه­شوندۀ شمارۀ (6) بیان داشت: «بخش خصوصی باید مواظب باشه که هنجارهای اخلاقی فدای رسیدن به اهداف شرکت نشه و این خیلی مهمه. اخلاق بخش خصوصی و پایبندی بخش خصوصی به منشورهای اخلاقی که در ابتدای کار تدوین می‌کنند خیلی مهمه». پیشران بخش خصوصی مسؤول براساس مقدارکریسپ (0،813) در رتبۀ چهارم قرار گرفته است. پیشنهادهای سیاستی مرتبط با پیشران بخش خصوصی مسؤول: 1. الزام شرکت‌ها به گزارش ESG؛ 2. مشوق مالیاتی برای فناوری‌های پاک.

در رابطه با بسترهای اقتصادی- اجتماعی، مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ (8) بیان داشت: «تویه کدام بستر درآمدی و تورمی ما انتظار مشارکت اجتماع را داریم؟ نباید این مورد را فراموش کنیم که کجا ما می‌خواهیم از این رویکرد و اجرای اون بازخورد مثبت بگیریم؟ جایی که ما دسترسی کافی به عوامل تولید داریم، جایی که درآمد مناسب داریم، جایی که تورم مناسبه آیا مشارکت ما بالاتره یا جایی که این گزینه‌ها اصلاً شرایط مطلوبی ندارند؟ اساسأ مشارکت در کجا شکل می­گیره؟ در یک جامعۀ همراه با همدلی یا جایی که نشانی از همدلی نیست؟ پس بستر اجتماعی مهمه. پس بستر اقتصادی مهمه». پیشران بسترهای اقتصادی اجتماعی براساس مقدارکریسپ (0،773) در رتبۀ ششم قرار گرفته است. پیشنهادهای سیاستی مرتبط با پیشران بسترهای اقتصادی- اجتماعی: 1. طراحی برنامۀ اقتصاد سبز محلی؛ 2. حمایت مالی از کسب‌وکارهای سبز اجتماعی؛ 3. تدوین شاخص عدالت محیط زیستی منطقه‌ای.

در رابطه با اقتدارافزایی بخش غیر دولتی، مصاحبه­شوندۀ شمارۀ (3) بیان داشت: «ما زمانی می‌توانیم غیر از دولت سایر بخش‌های دیگر را وارد اجرا کنیم که به آن‌ها اقتدار داده باشیم. حالا این اقتدار دادن به بخش غیر دولتی و اقتدار گرفتن بخش غیر دولتی خودش خیلی پیچیده است و گاهی حتی با مقاومت و تعارض هم روبه­رو میشه. چون تویه خیلی جاها ما سازوکار همکاری بخش غیر دولتی را با بخش دولتی پیش‌بینی نکردیم. بخش غیر دولتی میخواد مقتدر بشه. این مستلزم این مورد هست که تویه تصمیم‌گیری­ها کنار ما باشه و ما را فعالانه همراهی کنه. خوب خیلی جاها سازوکار این همراهی را ما ندیدیم. وقتی ساز و کاری هم دیده نشه تعارض و مقاومت بوجود میاد». پیشران اقتدار افزایی بخش غیر دولتی براساس مقدارکریسپ (0،743) در رتبۀ هفتم قرار گرفته است. پیشنهادهای سیاستی مرتبط با پیشران اقتدار افزایی بخش غیر دولتی: 1. تفویض اختیار اجرایی به NGOها؛ 2. تخصیص بودجۀ مستقل به سازمان‌های مردم‌نهاد؛ 3. ایجاد شورای ملی NGOهای محیط زیست.

در رابطه با ارتقاء مهارت‌ها و آگاهی‌های زیست­محیطی، مصاحبه­شوندۀ شمارۀ (4) بیان داشت: «ما باید به جامعه آگاهی بدیم که تویه چه بحران زیست­محیطی داریم به سر می‌بریم به جامعه بگیم بحران آب جدیه. آلودگی هوا داریم گونه‌های گیاهی و جانوری مهم دارن منقرض میشن و خیلی مسائل دیگه که باید دونه دونه برای اجتماع تبیین بشه. باید برای تبیین تک تک اینها وقت گذاشت و آگاهی مناسب داد به اجتماع». پیشران ارتقاء مهارت­ها و آگاهی­های زیست­محیطی براساس مقدار کریسپ (0،720) در رتبۀ نهم قرار گرفته است. پیشنهادهای سیاستی مرتبط با پیشران ارتقاء مهارت‌ها و آگاهی‌های زیست­محیطی: 1. آموزش محیط زیست در مدارس و دانشگاه‌ها؛ 2. مراکز یادگیری جامعه‌محور محیط زیست.

در رابطه با بسترهای قانونی- سیاسی، مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ (1) بیان داشت: «یک قانون زمانی درست اجرا میشه که درست تدوین بشه قانونی که درست تدوین نشه در اجرا ما نباید انتظار اجرای مناسبی ازش داشته باشیم چه توسط دولت و چه توسط اجتماع. تویه این قضیه بحث حمایت سیاسی را هم ما داریم باید سیاست­گذاران از مجریان مردمی حمایت کافی را داشته باشن و به قضیۀ حضور مردم هم خوش­بین باشن. همونطور که فرمودین شما در اول بحث که خوش­بینی مردم در اجرا مهمه من میگم خوش­بینی و حمایت سیاست­گذار از حضور مردم هم خیلی مهمه. پیشران بسترهای قانونی-سیاسی براساس مقدار کریسپ (0،608) در رتبۀ یازدهم قرار گرفته است.

پیشنهادهای سیاستی مرتبط با پیشران بسترهای قانونی-سیاسی: 1. اصلاح قانون حفاظت محیط زیست با رویکرد مشارکتی؛ 2. سازوکار حقوقی حمایت از مشارکت مردمی؛ 3. الزام احزاب به گنجاندن برنامه­های محیط زیستی در دستور کار خود.

حامی مالی

بنا به اظهار نویسندۀ مسؤول، این مقاله حامی مالی نداشته است.

سهم نویسندگان در پژوهش

همۀ نویسندگان سهم برابری در انجام پژوهش داشته‌اند.

تضاد منافع

نویسندگان اعلام می‌کنند که هیچ تضاد منافعی در رابطه با نویسندگی یا انتشار این مقاله ندارند.

تقدیر و تشکر

نویسندگان، از همۀ افراد به دلیل مشاوره و راهنمایی علمی و مشارکت در این مقاله تشکر و قدردانی می‌کنند.

Reference

Abbaszadeh, M. (2012). Validity and reliability in qualitative researches. Journal of Applied Sociology, 23(1), 19-34. (In Persian).

Adhami, A. (2016). Study of cultural factors affecting behaviors aimed at protecting the environment. Iranian Social Issues Review, 7 (1), 1-26

AlRaeesi Eman Jasim, H., and Ojiako, U. (2021). Examination of Legal Perspective of Public Policy Implementation on Construction Projects Arbitration. Journal of Legal Affairs and Dispute Resolution in Engineering and Construction, 13(3), 03721002

Anderson, E. G., Keith, D. R., and Lopez, J. (2023). Opportunities for system dynamics research in operations management for public policy. Production and Operations Management, 32(6), 1895-1920

Angazi, A. and abdi, B. (2024). Designing the Islamic Iranian model of public policy: explaining the participation of specialized institutions. Iranian Pattern of Progress, 12(1), 219-258 (In Persian).

Asadi, R. (2023). Analysis of the Environmental State of Mashhad City using DPSIR Model. Geography and Urban Space Development. 9 (4). 20-38. https://doi.org/10.22067/jgusd.2022.46831.0  (In Persian).

Bahadori, Y., Salajegheh, S., Mehdizadeh, S. and Nikpour, A. (2021). Statistical analysis of the role of e-government in improving the implementation of quality export policies of the Ministry of Oil of the Islamic Republic of Iran by presenting a research model (Case study:Kharg Island Oil Terminal Company). Geography (Regional Planning), 11(43), 219-237 (In Persian).

Bayat, M., Saghaye B. M., Beheshti, M. (2021). A Study of the Anthropological Theological Foundations of Human Interaction with the Environment with Emphasis on the Position of the Human as the Caliph of God. Theological – Doctrinal Research, 11(3), 33-56. (In Persian).

Bayati, M. A., Sayadi, S., Giouki, E., Selajgeh, S., Nikpour, A. (2021). Identification of Obstacles to the Implementation of Public Policies in the Central Bank Deputy Supervisor uUsing the Meta-Combination Method. Iranian journal of public policy in management, 12(43), 31-46. SID. https://sid.ir/paper/409846/en. (In Persian).

Chan, Y, T. (2020). Are macroeconomic policies better in curbing air pollution than environmental policies? A DSGE approach with carbon-dependent fiscal and monetary policies." Energy Policy, 141.

Darabi, M., Faghihi, A., Memarzadeh Tehran, G. (2024). Designing a renewable energy policy formulation model by considering energy architecture indexes. Public Administration Perspective, 15(3), 34-59. doi: 10.48308/jpap.2024.235020.1383. (In Persian).

Darskhan, R., Bayramzadeh, N. (2020). Promoting Social Vitality with a Community-Based Approach in Informal Settlements (Case Study: Koshtargah Neighborhood-Urmia). Urban Management Studies, 12(42), 83-93. (In Persian).

Diah, F. E., Raldi, S. H. K. (2022).  Policy in Community-Based Environmental Conservation and Protection: A Comparative Study Between Brazil and Indonesia. Wilayah dan lingkungan, 10(1), 1-14.

Emamgholi, L., Osati, Y. (2025). A Sociological Analysis of Determinants of Citizens’ Participation in Environmental Protection: A Theory of Planned Behavior Approach. Journal of Economic & Developmental Sociology, 14(1), 91-109. doi: 10.22034/jeds.2025.67298.1868. (In Persian).

Galvi, A, Ghanbari, S. (2022). The role of facilitating community-based processes on the social and cultural development of integrated villages in the suburbs of Zabol. Village and Sustainable Development of Space, 4(2), 1-21. (In Persian).

Heydari, M., Taqi, Kazemi, S. (2022). Policies affecting the structures of the cultural economy with a community-oriented development approach. Development Strategy, 75(3), 153-179. (In Persian).

Heydari, A., Jafari Afshar, R. (2022). Presenting a model for measuring social responsibility in Tejarat Bank with a brand-centric approach. Business Management, 62(5), 24-46

Salhi, S., Rezaei, A., Fazi, A. (2022). Sociological analysis of environmental protection behavior. Sociological studies, 16(60), 143-163. 10.30495/jss.2022.1964532.1483. (In Persian).

Esmail, N. (2024). What's on the horizon for community-based conservation? Emerging threats

Eynali, M., Ebrahimi, S. A., Farhadinejad, M., Danaeefard, H. (2024). Provide a Framework for the Application of Open Policy Making in Parliament of Iran. Journal of Public Administration, 16(1), 80-113. doi: 10.22059/jipa.2023.366357.3401. (In Persian).

Fadaee, M., Nargesian, A. (2024). Public Policymaking Model based on Behavioral Economics Approach with Meta-synthesis. Public Policy In Administration. 14(52). (In Persian).

Fakhari, S., Talachian, M. (2014). Reading the drivers that affect community-based regeneration in inefficient contexts in order to improve urban livability. Iranian Architecture and Urban Planning, 15(2), 141-157. (In Persian).

Faraji, S., Abbasi, T., Babay Ahari, M. (2025). The model of foresight in the implementation of decision and policies. Journal of Development & Evolution Mnagement. 17(60). (In Persian).

Jalali, M., Nawabi Fard, Mehsa. (1403). The position of the environment in the jurisprudence governing international free trade. Public Law Studies, 4(54), 80-95. (In Persian).

Gupta, H.; Nishi, M., Gasparatos, A. (2022). Community-based responses for tackling environmental and socio-economic change and impacts in mountain social- ecological systems. Supplementary Information, 1123-1142

Kazemi, S. H., Ahmadi, E., Mortazavi, M. (2024). Obstacles and Opportunities for Effective Implementation: A Case Study of COVID-19 Crisis Policy in Kurdistan Province. DPMK, 13(4), 528-545.

Madichie, N. (2022). Public Sector Restructuring and Public–Private Partnerships in Africa. In New Public Management in Africa (pp. 239-270). Palgrave Macmillan, Cham.

Malek Mohammadi, H., Dehghani, A. (2023). Pathology of Implementation of Drug Policies in the Islamic Republic of Iran. Iranian Journal of Public Policy, 9(2), 41-53. doi: 10.22059/jppolicy.2023.93606. (In Persian).

Mohammadpour, A. (2018). Anti-method: Philosophical and Scientific Grounds in Qualitative Methodology. Qom: Lagos Publications.

Nilsen, P. (2006). The theory of community-based health and safety programs: a critical examination. Injury Prevention, 12(3), 140–145.

Nouri Lanjan Noukabadi, H. (2024). Examining the position of women's participation and their role in environmental law developments with an approach to international systems. Scientific Journal of Law and Modern Studies, 4(4), 1-30. (In Persian).

 Nyataya, I. (2019). Community Based Organisations in Environment Conservation Endeavours in Rwanda. Research in Sociology and Anthropology, 5(1), 2454-8677.

 Okorie, CH., Ijah, CK. N. (2021). Community Based Environmental Education A Strategy For Mitigating Impacts Of Climate Change On Livelihood Of Riverine Communities In Rivers State.

Oskouee Aras, A., Badamchizadeh, P. (2024). Analyzing the approaches of neighborhood-oriented planning and community-oriented regeneration. Geography and Human Relationships, 6(3), 733-767. doi: 10.22034/gahr.2023.406966.1912 (In Persian).

Rajabi, A., Shafiei Dasjerdi, M. (2024). Recreating Informal Settlements with a Community-Centered Development Approach: A Case Study of Heseh Neighborhood in Isfahan. Studies of Geography, Civil Engineering and Urban Management. 10 (4). 46-59. (In Persian).

Salmantabar, A., Aghadavood, S. R., mohammad Davoodi, A. H., Shafizadeh, R. (2024). Presenting a model in order to improve the competences of the managers of the banking system in the implementation of the central bank's policies (case study of Ansar Bank). Public Policy In Administration, 15(53). (In Persian).

Samsor, A. M. (2021). Challenges and Prospects of e-Government implementation in Afghanistan. International Trade. Politics and Development, 5(1), 51-70.

Soufi, E., Nargesian, A., Poorzat, A. (2025). Presenting the model of resistance against public policies in the transformation plan of the health system with emphasis on the development of professional ethics. Quarterly Ethical Research (Association for Islamic Thought), 15, (3), 283-315. (In Persian).

Tahouri, M., Ahmadi, A., Hamidi, K. (2021). Ethical Pathology of the Implementation of the General Commercial Policies of the Country with the Approach of Resistance Economy. Ethics in Science and Technology. 16(4), 62-69. (In Persian).

Tuokuu, F. X. D., Idemudia, U. S., Gruber, J. & Amp; K. J. (2019). Linking stakeholder perspectives for environmental policy development and implementation in Ghana. Environmental Science & amp Policy, 97, 106-115.

* Corresponding Author: Associate Professor, Department of Public Administration, Faculty of Economics and Administrative Sciences, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran.

*  نویسنده مسؤول: عبدالعلی کشته‌گر

[1] دانشجوی دکتری، گروه مدیریت دولتی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران. dariushkarami1366@gmail.com

[2] دانشیار، گروه مدیریت دولتی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، نویسنده مسئول، ایران. alikeshtegar@mgmt.usb.ac.ir

[3] دانشیار، گروه مدیریت دولتی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران. asr@hamoon.usb.ac.ir

[4] استاد، گروه مدیریت دولتی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران. yaghoubi@mgmt.usb.ac.ir

[5] دانشیار، گروه مدیریت دولتی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران. ali.a.t@mgmt.usb.ac.ir

[1] PhD student.Department of Public Administration.Faculty of Economics and Administrative Sciences.University of Sistan and Baluchestan.Zahedan.Iran.

[2] Associate Professor, Department of Public Administration, Faculty of Economics and Administrative Sciences, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran.

[3] Associate Professor, Department of Public Administration, Faculty of Economics and Administrative Sciences, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran.

[4] Professor, Department of Public Administration, Faculty of Economics and Administrative Sciences, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran.

[5] Associate Professor, Department of Business Management, Faculty of Economics and Administrative Sciences, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran.