بررسی تأثیر مشارکت و مسئولیت‌پذیری بر رفتارهای حفاظت از محیط زیست با نقش تعدیل‌گری شرایط تسهیل‌گر: مطالعه موردی شهر سنندج و کرکوک

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه جامعه شناسی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران

2 استادیار گروه جامعه شناسی دانشگاه کردستان

3 دانشیار جمعیت شناسی، گروه جامعه شناسی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران.

چکیده

محیط‌زیست شهری در شهرهای در حال توسعه با چالش‌های جدی از جمله فشارهای ناشی از رشد جمعیت، صنعتی شدن و ضعف زیرساخت‌ها مواجه است، که تحقق رفتارهای حفاظتی و توسعه پایدار را دشوار می‌سازد. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش مشارکت و مسئولیت‌پذیری محیط‌زیستی در تبیین رفتارهای حفاظت از محیط زیست و تحلیل اثر تعدیل‌گر شرایط تسهیل‌گر در دو شهر سنندج و کرکوک انجام شد. این مطالعه با استفاده از روش پیمایشی و تحلیل‌های توصیفی، همبستگی و مدل معادلات ساختاری، الگوی نظری پیشنهادی را مورد سنجش قرار داد. یافته‌ها نشان داد که رفتار حفاظت از محیط زیست در سنندج نسبت به کرکوک سطح بالاتری دارد که می‌تواند ناشی از تفاوت در آگاهی اجتماعی، تجربه‌های پیشین مشارکت مدنی و سیاست‌های محیط‌زیستی شهری باشد. در هر دو شهر، مسئولیت‌پذیری محیط‌زیستی شهروندان در سطح مطلوب قرار داشت، اما مشارکت عملی پایین‌تر از حد نظری بود، که شکاف میان دغدغه ذهنی و کنش اجتماعی را برجسته می‌کند. همچنین، شرایط تسهیل‌گر در هر دو شهر ضعیف گزارش شد و نقش تعدیل‌گر آن در رابطه میان مشارکت و رفتار حفاظتی تأیید شد؛ به طوری که مشارکت بدون زیرساخت‌های عینی و حمایت‌های نهادی به کنش‌های پایدار محیط‌زیستی منجر نمی‌شود. نتایج مدل معادلات ساختاری نشان داد مسئولیت‌پذیری هم به‌طور مستقیم و هم از طریق مشارکت بر رفتار حفاظتی تأثیرگذار است، در حالی که اثر مشارکت در غیاب شرایط تسهیل‌گر محدود می‌ماند. نوآوری پژوهش در وارد کردن متغیر شرایط تسهیل‌گر به عنوان تعدیل‌گر و تبیین سازوکار تبدیل نگرش و مسئولیت‌پذیری به رفتار پایدار محیط‌زیستی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Examining the Impact of Participation and Environmental Responsibility on Pro-Environmental Behavior with the Moderating Role of Facilitating Conditions: A Case Study of Sanandaj and Kirkuk

نویسندگان [English]

  • Hardee Ghazi Taifor Bibani 1
  • lugman emamgholi 2
  • saeed khani 3
1 Master of Sociology, Department of Sociology, University of Kurdistan, sanandaj, Iran
2 Assistant Professor of Sociology, University of Kurdistan
3 Associate Professor in Demography, Department of Sociology, University of Kurdistan, sanandaj, Iran
چکیده [English]

Urban environments in developing cities face significant challenges, including pressures from population growth, industrialization, and weak infrastructure, which hinder pro-environmental behaviors and sustainable development. This study aimed to examine the role of environmental participation and responsibility in shaping pro-environmental behavior and to analyze the moderating effect of facilitating conditions in the cities of Sanandaj (Iran) and Kirkuk (Iraq). Using a survey-based methodology, descriptive statistics, correlation analysis, and structural equation modeling (SEM) were employed to test the proposed theoretical model. Findings indicated that pro-environmental behavior was higher in Sanandaj compared to Kirkuk, which may be attributed to differences in social awareness, previous civic participation experiences, and urban environmental policies. Environmental responsibility was generally at a desirable level in both cities, while actual participation remained below theoretical expectations, highlighting the gap between environmental concern and practical action. Facilitating conditions were weak in both cities, and their moderating role was confirmed: participation without institutional support and adequate infrastructure did not lead to sustainable pro-environmental behavior. SEM results revealed that environmental responsibility directly and indirectly (via participation) influenced pro-environmental behavior, whereas the effect of participation alone was limited in the absence of facilitating conditions. The study’s innovation lies in introducing facilitating conditions as a moderating variable and elucidating the mechanism by which attitudes and responsibility translate into sustainable pro-environmental behavior. Practically, enhancing infrastructure, designing incentive-based regulations, empowering citizens through actionable programs, and fostering regional cooperation are recommended.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Environmental Responsibility
  • Social Participation
  • Pro-Environmental Behavior
  • Facilitating Conditions
  • Urban Sustainable Development

مراجع

احسنی، ع.، شمسی، ل.، و احسنی، ر. (1402). بررسی اثرات آلودگی هوای شهر سنندج ذرات5 بر سلامت انسان. اولین همایش بین‌المللی علوم اجتماعی، جامعه‌شناسی و آموزش‌وپرورش با رویکرد نگاهی به آینده، بوشهر، ایران.
اسماعیلی لکی، س.، و صبوحی لکی، ب. (1395). بررسی تأثیر احساس مسئولیت، ارزش‌ها و دانش محیط زیستی مصرف‌کنندگان. چهارمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در مدیریت، اقتصاد و حسابداری، برلین، آلمان.
حسینی، س. ح.، ابراهیمی، ع. ا.، دهقان تفتی، ع.، و مروتی شریف‌آباد، م. ع. (1399). بررسی وضعیت مشارکت شهروندان در طرح تفکیک پسماندهای شهری از مبدأ و موانع انجام آن از دیدگاه آنان در شهر بابل. طلوع بهداشت،19 (6)، 16-32.
دانا، ا.، گل‌زاده، ف.، رنجبری، ش.، و عبدی، ک. (1401). رابطه بین مسئولیت‌پذیری اجتماعی با رفتارهای حفاظت از محیط زیست با نقش میانجی سرمایه فرهنگی در دانشجویان ورزشکار. فصلنامه فضای جغرافیایی, 22(79)، 211-228.
رحیمی، م.، یزدانی، م. ر.، اسدی، م.، و حیدری، م. ط. (1394). بررسی آلودگی هوای شهر سنندج با تأکید بر تغییرات زمانی غلظت پژوهش‌های بوم‌شناسی شهری، 11(6)، 99-116.
رضاییان، س.، جوزی، ع.، و ملماسی، س. (1398). بررسی نقش مشارکت شهروندان در حفاظت از محیط زیست شهری. محیط زیست و توسعه فرابخشی، 66، 59-70.
روان بخش سنگجویی، م. (1392). بررسی جایگاه ایران در توسعه پایدار محیط زیست. محیط زیست و توسعه، 4(7)، 73-82.
شاهنوری، م.، محمدی، م.، و پیروی، ش. (1397). بررسی عوامل مؤثر بر مشارکت در حفاظت از محیط زیست. مدیریت محیط زیست و توسعه پایدار. Advance online publication. http://dx.doi.org/10.1016/emsd.2017.10.012
قربانی، ن. (1396). مشکلات محیط زیست در کردستان. انجمن سبز چیا. https://fa.vhia.ir
قاسمی، ف. (1392). انگیزش مصرف پایدار. تهران: دبیرخانه شورایعالی انقلاب فرهنگی.
قاسمی، ص. (1400). بررسی میزان مسئولیت‌پذیری و مشارکت محیط زیستی مناطق روستایی در حفاظت (مطالعه موردی: بندرعباس). بوم‌شناسی کاربردی، 10 (3)، 36-46.
گالابی، ف.، و اخشی، ن. (1394). مشارکت اجتماعی و نشاط اجتماعی. جامعه‌شناسی کاربردی، 26 (3)، 461-499.
سرشماری نفوس و مسکن سال 1395. مرکز آمار ایران.
خبرگزاری دانشجویان ایران (1400) (ایسنا. https://isna.ir/xdKDrg
صالحی، ص. (1400). سنجش وضع مسئولیت‌پذیری جامعه روستایی نسبت به محیط زیست و ارتقاء آن (گزارش پژوهشی). بنیاد ملی علم ایران.
صالحی، ص، و شاطری، پ. (1403). سنجش میزان مشارکت کنشگران سازمان‌های مردم‌نهاد محیط‌زیستی با رویکرد فرهنگ محیط زیستی. مطالعات وقف و امور خیریه،2(1)، 51-72.
مرادی، ر.، خشت‌زر، ا.، و مختاری، م. (1399). کنش مسئولانه در فرایند جامعه‌پذیری محیط زیستی. بررسی مسائل اجتماعی ایران، 11(1)، 286-308.
نیکخواه، ه.، ظهیری‌نیا، م.، & آقاملایی، س. (1399). نقش شهروندان در مواجهه با بحران‌های محیط زیستی. بررسی مسائل اجتماعی ایران، 11(1)، 209-222.
Anis Handayani, J., & Widodo, A. (2024). The impact of student participation in environmental education programs on pro-environmental behavior.
NASA Global Climate Change. (2023). Climate change: Vital signs of the planet. Retrieved from https://climate.nasa.gov
Ölander, F., & Thøgersen, J. (1995). Understanding consumer behavior as a prerequisite for environmental protection. Journal/Conference Source, 360–365.
Rogers, R. W. (1975). A protection motivation theory of fear appeals and attitude change. Journal of Psychology, 91, 93–114. https://doi.org/10.1080/00223980.1975.9915803
Salehi, S. (2010). People and the environment. Cambridge, UK: Lambert Academic Publishing.
Schwartz, S. H. (1977). Normative influences on altruism. Advances in Experimental Social Psychology, 10, 221–279. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(08)60358-5
Stern, P. C. (2000). Toward a coherent theory of environmentally significant behavior. Journal of Social Issues, 56(3), 407–424. https://doi.org/10.1111/0022-4537.00175
Tenenhaus, M., Vinzi, V. E., Chatelin, Y. M., & Lauro, C. (2005). PLS path modeling. Computational Statistics & Data Analysis, 48(1), 159–205. https://doi.org/10.1016/j.csda.2004.03.005
Tien, Y.-H., & Huang, J. (2023). Gender differences in pro-environmental behavioral intentions, environmental values, tolerance of environmental protection cost, and confidence in citizen participation in environmental policies during the COVID-19 pandemic in Taiwan. Political Journal of Environmental Studies, 32(5), 4813–4823.
United Nations Development Programme (UNDP). (2025). Human development report 2025: Choosing humans and possibilities in the age of AI. UNDP. Retrieved from https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2025
Iraqstudy.com. (2025, April 23). [Website]. Retrieved from http://www.iraqstudy.com
Yang, F., & Gao, L. (2021). Corporate environmental responsibility and employees’ pro-environmental behaviors at work: Insights from organizational identification and workplace spirituality perspective. Journal of Environmental Planning and Management, 66(2), 400–423. https://doi.org/10.1080/09640568.2021.1879208
جامعه و محیط زیست
دوره 2، شماره 7
دی 1404
صفحه 1-34

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار